Γιατί η αγροτιά, Mειώνεται, γερνά και Kινδυνεύει;

 Τα μπλόκα μετρούν περίπου 50 ημέρες στους δρόμους με τους αγρότες, τους κτηνοτρόφους, τους αλιείς και τους μελισσοκόμους να διαμηνύουν, ότι βρίσκονται κοντά στο «χείλος της καταστροφής», καθώς ο πρωτογενής τομέας παραγωγής δέχεται πολλές πιέσεις.

Οι αγρότες συγκεκριμένα, τα τελευταία χρόνια είναι ένας κλάδος, ο οποίος «βλέπει» τους νέους ανθρώπους να απομακρύνονται από αυτόν. «Κάποτε ο πρωτογενής τομέας παραγωγής πρωτοστατούσε στην Ελλάδα, αλλά επειδή τα τελευταία χρόνια δεν είναι βιώσιμο το επάγγελμα, οι γονείς προτιμούν το παιδί τους να κάνει κάτι άλλο», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Κώστας Παπαδάκης, ένας νέος αγρότης 31 ετών από τη Θήβα.

Η εικόνα που προκύπτει από τα αριθμητικά δεδομένα για τον αγροτικό πληθυσμό είναι τουλάχιστον ανησυχητική. Ο αγροτικός πληθυσμός βρίσκεται σε τροχιά γήρανσης και συρρίκνωσης, ευρισκόμενος παράλληλα σε καθεστώς οικονομικής επισφάλειας και υψηλής εργασιακής επικινδυνότητας.

«Όταν ένας νέος, ο οποίος είναι από αγροτική οικογένεια βλέπει πόσο δύσκολη είναι η οικονομική κατάσταση, και εν γένει πόσο δύσκολη είναι η πραγματικότητα στην επαρχία, και έχει να αντιμετωπίσει ένα κράτος που δεν ενδιαφέρεται για τον πρωτογενή τομέα παραγωγής, δύσκολα θα επιλέξει να ασχοληθεί με κάτι σχετικό. Για αυτό και στρέφεται σε κάτι άλλο. Μάλιστα, για αυτό και βλέπουμε μείωση των φοιτητών στις αγροτικές σχολές και στα πανεπιστήμια γεωπονικού χαρακτήρα», τονίζει ο Λεωνίδας Βασιλείου, νέος αγρότης από την περιοχή της Λάρισας.

Η Δημογραφική Κατάρρευση – Μια Γεωργία Χωρίς Νέους

Τα νούμερα είναι ενδεικτικά των δυσμενών συνθηκών που επικρατούν.

• Στους άνδρες αγρότες, το 20,67% είναι άνω των 65 ετών.
• Αν προσθέσουμε και την ηλικιακή ομάδα 55-64 ετών (17,07%), βλέπουμε ότι σχεδόν 4 στους 10 άνδρες αγρότες βρίσκονται στη δύση της επαγγελματικής τους καριέρας.
• Στον αντίποδα, η νέα γενιά είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Οι νέοι αγρότες κάτω των 25 ετών αποτελούν μόλις το 0,59% στους άνδρες και το 0,20% στις γυναίκες.

Το πιο κραυγαλέο πρόβλημα της ελληνικής γεωργίας είναι η δημογραφική της γήρανση. Συγκεκριμένα, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι αγρότες ηλικίας 65 ετών και άνω αποτελούν την κυρίαρχη πληθυσμιακή ομάδα. Στους άνδρες, το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 20,67%, ενώ στις γυναίκες στο 12,52%.1 Αν σε αυτούς προσθέσουμε και την ηλικιακή ομάδα 55-64 ετών (17,07% στους άνδρες και 7,29% στις γυναίκες), διαπιστώνουμε ότι σχεδόν το 40% του ανδρικού αγροτικού πληθυσμού βρίσκεται στη δύση της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας ή έχει ήδη υπερβεί τα όρια συνταξιοδότησης. Οι ηλικιωμένοι παραγωγοί, αν και κατέχουν πολύτιμη εμπειρική γνώση, είναι λιγότερο πιθανό να υιοθετήσουν νέες τεχνολογίες, να επενδύσουν σε ψηφιακά εργαλεία ή να αλλάξουν καλλιεργητικές πρακτικές προς πιο βιώσιμες κατευθύνσεις.

«Η αιτία που οι νέοι δεν ασχολούνται τόσο εύκολα με τα χωράφια είναι επειδή βλέπουν ένα αβέβαιο μέλλον. Είναι ανέφικτο να ξεκινήσει κάποιος από το μηδέν θέλει πολλά χρήματα. Για αυτό και ασχολούνται κάποιοι που προέρχονται από μία αγροτική οικογένεια», σημειώνει στο «Βήμα» ο Κώστας Χατζής, αγρότης από τη Λάρισα, περίπου 40 ετών. Ο ίδιος συμπληρώνει δε, πως «βλέποντας αυτή την κατάσταση, αυτή την αβεβαιότητα που επικρατεί, προτιμούν να ασχοληθώ με κάτι άλλο. Δε σημαίνει ότι και οι άλλοι κλάδοι δεν έχουν μία αβεβαιότητα, απλώς δεν υπάρχουν ζημιές. Όλοι οι αγρότες πλέον χρεωνόμαστε».

Η σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη καθιστά το ελληνικό πρόβλημα ακόμη πιο οξύ. Ενώ η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού είναι πανευρωπαϊκό φαινόμενο, με τον μέσο όρο ηλικίας των Ευρωπαίων αγροτών να αγγίζει τα 57 έτη 2, άλλες χώρες έχουν καταφέρει να διατηρήσουν καλύτερες ισορροπίες. Σύμφωνα με τη Eurostat, για κάθε έναν διαχειριστή γεωργικής εκμετάλλευσης κάτω των 40 ετών στην ΕΕ, αντιστοιχούν τρεις άνω των 65.3 Ωστόσο, χώρες όπως η Αυστρία και η Πολωνία αποτελούν εξαιρέσεις. Στην Αυστρία, το ποσοστό των νέων αγροτών ξεπερνά το 20%, ενώ στην Πολωνία κυμαίνεται άνω του 12%.

Μία ξεχωριστή μνεία θα πρέπει να γίνει στο γεγονός ότι στην Ελλάδα, παρατηρείται γενικά μία απομάκρυνση των νέων από την επαρχία. Ο Κώστας Χατζής διευκρινίζει πως «δεν υπάρχει προοπτική στην ύπαιθρο, καθώς πολλές φορές στα χωριά μπορεί να μην υπάρχουν μέχρι και σχολεία, νοσοκομεία, αλλά και άλλες υπηρεσίες. Σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει είτε να πας στο διπλανό χωριό, είτε στην κοντινή πόλη. Αντίστοιχα, για αυτό και πολλοί δεν ασχολούνται με τη γεωργία, για αυτόν τον λόγο».

Προσθέτει επίσης, ότι «σε αυτό μεγάλο μερίδιο ευθύνης έχει η πολιτική της ΚΑΠ και της ΕΕ, η οποία δείχνει να οδηγεί στον κατακερματισμό του κλήρου και να συγκεντρώνεται η γη σε επιχειρήσεις».

Αίμα στο Χωράφι: τα θανάσιμα ατυχήματα των αγροτών

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ομοσπονδίας Συλλόγων Εργαζομένων Τεχνικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΟΣΕΤΕΕ), το 2025 καταγράφηκε «μαύρο ρεκόρ» με 48 νεκρούς αγρότες.

Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν 1 στους 4 θανάτους σε ώρα εργασίας στην Ελλάδα (23,9% του συνόλου των 201 θανάτων) συμβαίνει στον πρωτογενή τομέα.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Παλιά τρακτέρ, ελλιπής εκπαίδευση και θερμική καταπόνηση συναποτελούν τις κυριότερες αιτίες των ατυχημάτων. Πολλά αγροτικά οχήματα μένουν ασυντήρητα -ελλείψει χρημάτων- και χωρίς μπάρες ασφαλείας. Ταυτόχρονα, πολλοί εργάτες του αγροτικού τομέα χειρίζονται επικίνδυνα μηχανήματα χωρίς την απαραίτητη τεχνική κατάρτιση. Ταυτόχρονα, στον απόηχο της κλιματικής κρίσης οι θάνατοι από θερμοπληξία στα χωράφια διαρκώς αυξάνονται, ενώ συχνά καταγράφονται απλώς ως θάνατοι από “παθολογικά αίτια”.

«Τα προβλήματα υγείας δεν είναι μόνο τα ατυχήματα εν ώρα εργασίας. Είναι και οι συνέπειες που έχει η ίδια η εργασία στο σώμα μας, καθώς οι δουλείες στα χωράφια δεν είναι εύκολες και επιβαρύνουν πολλές φορές τη μέση, τα χέρια και άλλα μέρη», διευκρινίζει ο Κώστας Χατζής. «Δεν υπάρχει μέριμνα για τον αγρότη να ανήκει στα βαρέα και ανθυγιεινά επαγγέλματα», τονίζει ο ίδιος.

«Πολλά τρακτέρ είναι παλιά και δεν έχουν κουβούκλια. Για αυτό και μεγάλοι άνθρωποι με έναν λάθος χειρισμό, μπορεί να γυρίσει το τρακτέρ ανάποδα και να τους καταπλακώσει», συμπληρώνει ο Λάζαρος Ουζουνίδης, αγρότης από τα Γρεβενά. Ο ίδιος προσθέτει πως «τα πολλά ραντίσματα με τα φυτοφάρμακα τόσα χρόνια έχουν δείξει να προκαλούν καρκίνο στο δέρμα και στους πνεύμονες. Επίσης, και με τα κλαδευτήρια σημειώνονται πολλοί τραυματισμοί».

Στην Ελλάδα, το ποσοστό απασχόλησης στη γεωργία έπεσε από το 11,2% το 2005 στο 9,7% το 2020.

Τεχνολογία και Κλίμα: Το Στοίχημα που δεν Πρέπει να Χαθεί

Το ποσοστό υιοθέτησης της «Γεωργίας ακριβείας» (smart farming) στην Ελλάδα είναι μόλις 5%, όταν στην Ολλανδία ξεπερνά το 80%. Ο μικρός και κατακερματισμένος κλήρος (ο μέσος όρος είναι μόλις 57 στρέμματα) κάνει την αγορά σύγχρονου εξοπλισμού απαγορευτική για τον μεμονωμένο αγρότη.

Ο Λεωνίδας Βασιλείου όντας νέος αγρότης εξηγεί από την πλευρά του, «για να ασχοληθεί κάποιος νέος αγρότης θέλει αρκετούς οικονομικούς πόρους, καθώς εκτός από το GPS (σ.σ. οι τιμές διαφέρουν για ένα GPS με ακρίβεια, το οποίο βοηθάει τον χρήστη στη λίπανση ή στον ψεκασμό, οι τιμές κυμαίνονται από 800 με 1.500 ευρώ. Αυτό είναι η πιο απλή μορφή του), τα υπόλοιπα, όπως τα drones, είναι αρκετά κοστοβόρα. Βλέπουμε παράλληλα τις τιμές αγροτικών προϊόντων από τον παραγωγό να πέφτουν, επομένως δε μένουν καθόλου έσοδα για νέο τεχνολογικό υλικό που χρειαζόμαστε».

«Ο απαρχαιωμένος εξοπλισμός είναι η αιτία των περισσότερων ατυχημάτων», υπογραμμίζει ο Λάζαρος Ουζουνίδης. «Τα νέα μηχανήματα είναι πιο ασφαλή, αλλά είναι ακριβά για τους περισσότερους αγρότες», επισημαίνει ο Κώστας Χατζής.

Για ακόμα μία φορά, τα νούμερα είναι αμείλικτα για την Ελλάδα και συγκεκριμένα για την ύπαιθρο. Οι μαρτυρίες και οι αριθμοί καταδεικνύουν ότι ο πρωτογενής τομέας παραγωγής συρρικνώνεται και αφήνει πίσω του θύματα, λόγω του υψηλού κόστους.