Η ανάλυση των πιθανών εξελίξεων στο Ιράν δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε δυτικά μοντέλα πολιτικής κατάρρευσης ή σε συμβατικές γεωπολιτικές προσεγγίσεις αλλαγής καθεστώτων. Η ιστορική εμπειρία της Περσίας αποδεικνύει ότι το ιρανικό κράτος λειτουργεί με διαφορετική λογική ιστορικής επιβίωσης.
Του Δρ Δημήτρη Σταθακόπουλου
Από την Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία, τους Σασσανίδες, έως τη σύγχρονη Ισλαμική Δημοκρατία, επαναλαμβάνεται ένα σταθερό μοτίβο• τα πολιτικά συστήματα στο Ιράν σπανίως καταρρέουν ολοκληρωτικά. Αντίθετα, μετασχηματίζονται, διατηρώντας τον πυρήνα της κρατικής συνέχειας και της διοικητικής τους λειτουργίας.
Η Περσία αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ιστορικού κράτους που επιβιώνει όχι μέσω ακαμψίας αλλά μέσω προσαρμογής. Παρά τις αλλεπάλληλες στρατιωτικές κατακτήσεις — από την αραβική επέκταση έως τη μογγολική κυριαρχία — η περσική διοικητική και πολιτισμική δομή δεν εξαφανίστηκε. Συχνά συνέβη το αντίστροφο. Οι ίδιοι οι κατακτητές ενσωματώθηκαν στην περσική κρατική παράδοση.
Ακόμη και η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 δεν διέλυσε το κράτος. Το επαναπροσδιόρισε ιδεολογικά, διατηρώντας σημαντικά τμήματα της διοικητικής γραφειοκρατίας, των μηχανισμών ασφαλείας και της κρατικής λειτουργίας της περιόδου του Σάχη. Υπό αυτό το ιστορικό πρίσμα, τα σύγχρονα σενάρια για το μέλλον της Τεχεράνης αποκτούν διαφορετική σημασία από εκείνη που συχνά παρουσιάζεται στη Δύση.
Στην περσική πολιτική κουλτούρα εμφανίζεται διαχρονικά η έννοια της ελεγχόμενης αναδίπλωσης. Όταν η πίεση λαμβάνει υπαρξιακά χαρακτηριστικά, οι ελίτ εξουσίας δεν επιλέγουν συνήθως την ολοκληρωτική σύγκρουση μέχρι καταστροφής, αλλά την προσαρμογή με στόχο τη διατήρηση του κράτους.
Στο σημερινό διεθνές περιβάλλον, η στρατιωτική, οικονομική και διπλωματική πίεση προς το Ιράν θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα πρώτο πιθανό σενάριο: μια ελεγχόμενη κρίση υψηλής έντασης που θα δημιουργήσει στρατηγικό δίλημμα για την ηγεσία της χώρας. Η επιλογή θα είναι σαφής: παρατεταμένη απομόνωση και οικονομική ασφυξία ή κίνδυνος αποσταθεροποίησης τύπου Συρίας;
Η ιστορική συμπεριφορά των περσικών ελίτ δείχνει ότι προτεραιότητα δίνεται σχεδόν πάντα στην επιβίωση του κράτους και όχι στην ιδεολογική ακαμψία.
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, θα μπορούσε να εμφανιστεί μια μορφή ελεγχόμενης υποχώρησης, δηλ. περιορισμένη στρατιωτική ή πολιτική ήττα που παρουσιάζεται εσωτερικά ως αντίσταση, σταδιακή αντικατάσταση κορυφαίων προσώπων, προστασία οικονομικών δικτύων ισχύος και θεσμικές εγγυήσεις ασφαλούς μετάβασης για κρίσιμους παράγοντες εξουσίας.
Μια τέτοια εξέλιξη δεν θα συνιστούσε χαοτική κατάρρευση. Θα επρόκειτο για το κλείσιμο ενός ιστορικού κύκλου, επιτρέποντας στις ίδιες δομές ισχύος να επανεμφανιστούν υπό νέα πολιτική μορφή — όπως συνέβη και μετά το 1979.
Ακόμη πιθανότερο, ωστόσο, είναι ένα δεύτερο σενάριο, βαθύτερα συμβατό με την περσική ιστορική εμπειρία. Όχι θεαματική πτώση, αλλά σταδιακή εσωτερική μεταμόρφωση. Η εξωτερική πίεση μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης εσωτερικής αναδιάρθρωσης χωρίς θεσμική ρήξη.
Μια τέτοια διαδικασία θα μπορούσε να περιλαμβάνει την περιθωριοποίηση ακραίων ιδεολογικών κύκλων, την ενίσχυση πραγματιστικών τάσεων εντός των Φρουρών της Επανάστασης, τη σταδιακή μεταφορά ισχύος από θεοκρατικά σε τεχνοκρατικά κέντρα και μια πιο πραγματιστική οικονομική και εξωτερική πολιτική.
Σε αυτή την περίπτωση, το σύστημα δεν θα δηλώσει ποτέ ότι αλλάζει. Θα διατηρήσει τα επαναστατικά σύμβολα και τη ρητορική του, ενώ στην πράξη θα μετατρέπεται σε ένα περισσότερο εθνικό-κρατικό μοντέλο εξουσίας.
Η αλλαγή θα παρουσιαστεί ως «διόρθωση» και όχι ως εγκατάλειψη της επανάστασης• στοιχείο κρίσιμο σε μια κοινωνία όπου η έννοια της ιστορικής αξιοπρέπειας/ izaat αποτελεί βασικό πυλώνα πολιτικής νομιμοποίησης.
Το βασικό ιστορικό συμπέρασμα είναι σαφές. Σε αντίθεση με περιπτώσεις όπως το Ιράκ ή η Λιβύη, όπου η πτώση του καθεστώτος οδήγησε σε διάλυση του κράτους, η ιρανική ιστορική παράδοση λειτουργεί διαφορετικά. Η Περσία σπάνια βιώνει απόλυτες τομές.
Το πιθανότερο μοτίβο εξέλιξης περιλαμβάνει ελεγχόμενη αποφόρτιση κρίσεων, ανακύκλωση πολιτικών και οικονομικών ελίτ και θεσμική συνέχεια πίσω από νέα πολιτική μορφή. Είτε μέσω σκηνοθετημένης μετάβασης είτε μέσω αργής εσωτερικής μεταβολής, το Ιράν είναι πιθανότερο να ακολουθήσει τη διαχρονική λογική της περσικής κρατικής επιβίωσης.
Διότι στην περίπτωση της Περσίας, το κράτος διατηρείται ακόμη και όταν το καθεστώς φαίνεται να αλλάζει, γεγονός που εξηγεί γιατί οι προβλέψεις άμεσης κατάρρευσης επαναλαμβάνονται εδώ και δεκαετίες χωρίς να επιβεβαιώνονται.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου