Μια σπουδαία αρχαιολογική και φιλοσοφική ανακάλυψη έρχεται στο φως, φέρνοντας ξανά στο προσκήνιο τη σκέψη ενός από τους πιο αινιγματικούς στοχαστές.
Ένας πάπυρος δύο χιλιάδων ετών, που εντοπίστηκε στα αρχεία του Καΐρου, αποκαλύπτει άγνωστους στίχους του Εμπεδοκλή, προσφέροντας νέα δεδομένα για το έργο του.
Η ανακάλυψη αυτή επιτρέπει στους μελετητές να προσεγγίσουν άμεσα τη φιλοσοφία του, ξεφεύγοντας από τους περιορισμούς των έμμεσων πηγών και των μεταγενέστερων αναφορών.
Ένα απόσπασμα παπύρου δύο χιλιάδων ετών, το οποίο βρίσκεται στα αρχεία του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο, αποκάλυψε τριάντα άγνωστους μέχρι πρότινος στίχους του Εμπεδοκλή, του προσωκρατικού φιλοσόφου του 5ου αιώνα π.Χ.
Η ανακάλυψη αυτή, παρέχει στους ερευνητές άμεση πρόσβαση σε ένα σώμα σκέψης που ήταν γνωστό μόνο μέσω παραθεμάτων μεταγενέστερων συγγραφέων.
Η πρώτη έκδοση, η μετάφραση και ο σχολιασμός αυτών των στίχων παρουσιάζονται στο βιβλίο L’Empédocle du Caire, σε επιμέλεια των Nathan Carlig, Alain Martin και Olivier Primavesi.
Η θεωρία των απορροών και οι απροσδόκητες συνδέσεις με τον Πλάτωνα και τον Πλούταρχο
Στο Γαλλικό Ινστιτούτο Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο (IFAO), ο Nathan Carlig, παπυρολόγος στο Πανεπιστήμιο της Λιέγης, ταυτοποίησε τον πάπυρο P.Fouad inv. 218 ως ένα άγνωστο απόσπασμα από το έργο Περί Φύσεως, το σπουδαίο ποίημα του φιλοσόφου Εμπεδοκλή του Ακραγαντίνου.
Μέχρι τώρα, η γνώση μας για το έργο του Εμπεδοκλή βασιζόταν αποκλειστικά σε έμμεσες πηγές, όπως αποσπασματικά παραθέματα, περιλήψεις ή διάσπαρτες νύξεις στα έργα συγγραφέων όπως ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης ή ο Πλούταρχος.
Ο πάπυρος P.Fouad inv. 218 μας επιτρέπει να διαβάσουμε τον φιλόσοφο στο πρωτότυπο κείμενό του, χωρίς τη διαμεσολάβηση πηγών που συχνά είναι ελλιπείς ή μεροληπτικές.
Είναι επίσης το μοναδικό γνωστό αντίγραφο του Περί Φύσεως, του οποίου αποσπάσματα από άλλα μέρη του ίδιου κυλίνδρου φυλάσσονται στο Στρασβούργο, εξήγησε ο Carlig.
Το κείμενο που ήρθε στο φως πραγματεύεται τη θεωρία των σωματιδιακών απορροών και των αισθητηριακών αντιλήψεων, ιδιαίτερα της όρασης.
Η ανάλυση του κειμένου αποκάλυψε απροσδόκητες συνδέσεις, μεταξύ των οποίων την πιθανή άμεση πηγή ενός αποσπάσματος του Πλουτάρχου (2ος αιώνας μ.Χ.), καθώς και ενός διαλόγου του Πλάτωνα και ενός κειμένου του Θεόφραστου, μαθητή του Αριστοτέλη, και τα δύο από τον 4ο αιώνα π.Χ.
Η αναλογία με τον Βίκτωρα Ουγκώ που εξηγεί το μέγεθος της ανακάλυψης
Μέχρι πρότινος απαρατήρητες επιρροές του Εμπεδοκλή εντοπίστηκαν επίσης στον κωμικό ποιητή Αριστοφάνη και στον Λατίνο φιλόσοφο Λουκρήτιο. Η μελέτη υποδηλώνει επιπλέον ότι ο Εμπεδοκλής θα μπορούσε να θεωρηθεί πρόδρομος των Ατομικών φιλοσόφων, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης.
Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος μιας τέτοιας ανακάλυψης, οι συγγραφείς προσφέρουν μια διαφωτιστική αναλογία: Φανταστείτε ότι, σε λίγους αιώνες, το μόνο που θα απέμενε από τον Βίκτωρα Ουγκώ ήταν αποσπάσματα από τους Αθλίους σε σχολικά εγχειρίδια, το μιούζικαλ Παναγία των Παρισίων και το πρόγραμμα μιας παράστασης του έργου Ερνάνης.
Η ανακάλυψη μερικών σελίδων από μια πρωτότυπη έκδοση του έργου του Ουγκώ θα αποτελούσε τότε ένα γεγονός μείζονος σημασίας. Αυτό ακριβώς βιώνουν σήμερα οι ειδικοί μελετητές του Εμπεδοκλή.
Όπως οι ανθρωπιστές της Αναγέννησης «χτένιζαν» τις ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες για να ανασύρουν χαμένα χειρόγραφα, έτσι και οι παπυρολόγοι έχουν ξεκινήσει, από τα τέλη του 19ου αιώνα, μια παρόμοια αναζήτηση μέσα από κείμενα σε παπύρους.
Πρόκειται, κατά κάποιον τρόπο, δανειζόμενοι τα λόγια του Peter Parsons, για μια «δεύτερη Αναγέννηση» της αρχαίας γραμματείας, βεβαιώνει ο Nathan Carlig.
Η δημοσίευση αυτής της έρευνας ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση του δόγματος του Εμπεδοκλή και, ευρύτερα, του έργου του, με στόχο την καλύτερη ένταξη του φιλοσόφου στην ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας και τον σαφέστερο προσδιορισμό της σχέσης του με τους προκατόχους και τους διαδόχους του.
Ο Εμπεδοκλής (περ. 494 – περ. 434 π.Χ., με δράση γύρω στο 444–443 π.Χ.) ήταν Έλληνας προσωκρατικός φιλόσοφος και πολίτης του Ακράγαντα (σημερινό Αγκριτζέντο), μιας ελληνικής πόλης στη Σικελία.
Η φιλοσοφία του είναι γνωστή κυρίως για τη θεμελίωση της κοσμογονικής θεωρίας των τεσσάρων κλασικών στοιχείων. Πρότεινε επίσης την ύπαρξη δυνάμεων που ονόμασε Φιλότητα (Αγάπη) και Νείκος (Φιλονικία), οι οποίες αντίστοιχα αναμειγνύουν και διαχωρίζουν τα στοιχεία.
Ο Φιλόσοφος των τεσσάρων στοιχείων: Η ζωή, η ηθική και ο μυθικός θάνατος στην Αίτνα
Ο Εμπεδοκλής αμφισβήτησε την πρακτική των ζωοθυσιών και τη θανάτωση ζώων για τροφή. Ανέπτυξε μια ιδιαίτερη διδασκαλία για τη μετενσάρκωση. Θεωρείται γενικά ο τελευταίος Έλληνας φιλόσοφος που κατέγραψε τις ιδέες του σε έμμετρη μορφή. Μέρος του έργου του διασώζεται σε μεγαλύτερο βαθμό από οποιουδήποτε άλλου προσωκρατικού φιλοσόφου.
Ο θάνατος του Εμπεδοκλή μυθοποιήθηκε από τους αρχαίους συγγραφείς και αποτέλεσε αντικείμενο πολυάριθμων λογοτεχνικών έργων. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο Εμπεδοκλής πέθανε σε ηλικία 60 ετών (περ. 430 π.Χ.), αν και άλλοι συγγραφείς τού αποδίδουν διάρκεια ζωής έως και 109 έτη.
Παρομοίως, διασώζονται μύθοι για τον θάνατό του: Μια παράδοση που ανάγεται στον Ηρακλείδη τον Ποντικό υποστηρίζει ότι κάποια δύναμη τον απομάκρυνε από τη Γη με κάποιον τρόπο, ενώ μια άλλη παράδοση υποστηρίζει ότι πέθανε στις φλόγες της Αίτνας στη Σικελία.
Ο Διογένης ο Λαέρτιος καταγράφει τον θρύλο ότι ο Εμπεδοκλής έπεσε στην Αίτνα για να πιστέψει ο κόσμος ότι το σώμα του είχε εξαφανιστεί και ότι είχε γίνει αθάνατος θεός. Ωστόσο, το ηφαίστειο επέστρεψε ένα από τα χάλκινα σανδάλια του, αποκαλύπτοντας την απάτη.
Ένας άλλος θρύλος υποστηρίζει ότι πήδηξε στο ηφαίστειο για να αποδείξει στους μαθητές του ότι ήταν αθάνατος, πιστεύοντας ότι θα επέστρεφε ως θεός αφού καιγόταν από τη φωτιά.
Στον Ικαρομένιππο, έναν κωμικό διάλογο που έγραψε ο σατιρικός Λουκιανός ο Σαμοσατεύς τον 2ο αιώνα, η τελική μοίρα του Εμπεδοκλή αναπλάθεται με έναν διαφορετικό τρόπο.
Αντί να καεί στην Αίτνα, μία από τις εκρήξεις της τον υψώνει στους ουρανούς. Αν και τσουρουφλισμένος από τη δοκιμασία, ο Εμπεδοκλής επιβιώνει και συνεχίζει τη ζωή του στη Σελήνη, τρεφόμενος απ’ τη δροσιά της.
Ο Burnet δηλώνει ότι, αν και είναι πιθανό ο Εμπεδοκλής να μην πέθανε στη Σικελία, και οι δύο γενικές εκδοχές της ιστορίας (η μία στην οποία αυτοκτονεί και η άλλη στην οποία ανακαλύπτει ότι είναι ο πρώτος άνθρωπος που επιβιώνει εγκαταλείποντας τη Γη) θα μπορούσαν εύκολα να γίνουν αποδεκτές από τους αρχαίους συγγραφείς, καθώς δεν υπήρχε τοπική παράδοση που να τις διαψεύδει.
Ο Λουκρήτιος μιλά γι’ αυτόν με ενθουσιασμό, θεωρώντας τον προφανώς ως πρότυπό του. Ο Οράτιος αναφέρεται επίσης στον θάνατο του Εμπεδοκλή στο έργο του Ars Poetica (Ποιητική Τέχνη) και παραδέχεται ότι οι ποιητές έχουν το δικαίωμα να αυτοκαταστρέφονται.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου