Τα χωρατά και τα ψέματά της αποτελούν ένα έθιμο που ταξίδεψε από μακριά ως εδώ αλλά ρίζωσε και κάρπισε ελληνικούς καρπούς
Πρώτη μέρα του Απριλίου σήμερα, πρωτομηνιά και Πρωταπριλιά. Το ότι είναι μια ξεχωριστή μέρα του χρόνου ήδη προκύπτει από το όνομά της: «Πρωταπριλιά». Μόνο αυτή και καμία άλλη πρώτη μέρα κανενός άλλου από τους υπόλοιπους έντεκα μήνες του χρόνου – πλην του Απριλίου – δεν ορίζεται κατ’ αυτόν τον τρόπο. Δεν έχουμε πρωτοιανουριά, πρωτοφεβουαριά και ούτω καθεξής.
Η πρωταπριλιά είναι μία και μόνη και, όπως καταγράφεται στη συλλογική συνείδηση και αναδεικνύεται από τους επιστήμονες της λαογραφίας, είναι παιχνιδιάρα, πονηρή, δημιουργική, ευφάνταστη, με αρκετές δόσεις δεισιδαιμονίας, μαγείας αλλά και κοινωνικής σάτιρας.
Καλοπροαίρετα ψέματα, πειράγματα και χωρατά
Και τα χαρακτηριστικά της αυτά δεν προκύπτουν παρά από τα ψέματά της. Είναι η μέρα που λέμε καλοπροαίρετα ψέματα και κάνουμε μεταξύ μας πειράγματα και χωρατά. Το γνωστά σε όλους μας πρωταπριλιάτικα ψέματα. Πρόκειται για ένα έθιμο που δε γεννήθηκε στην Ελλάδα, ταξίδεψε όμως ως εδώ, ρίζωσε, άνθισε και κάρπισε νέους καρπούς, από αυτούς που βγάζει ο τόπος.
Αλλοτε Πρωτοχρονιά η Πρωταπριλιά
Η Πρωταπριλιά έχει επικρατήσει ως παγκόσμια ημέρα ψευδών ειδήσεων είναι μια μέρα αφιερωμένη στο ψέμα, στη φάρσα, στο παιχνίδι. Η Πρωταπριλιά δεν γεννήθηκε στην Ελλάδα. Το παρελθόν της κρύβεται στη μεσαιωνική Ευρώπη, περνά από τα κελτικά παράλια και καταλήγει να ριζώσει βαθιά στον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό, παίρνοντας μορφές που ταιριάζουν στην παράδοσή του.
Οι νεότεροι λαογράφοι — η Αικατερίνη Πολυμέρου Καμηλάκη, η Ελένη Ανδρίτσου και Γεώργιος Θανόπουλος — αναφέρουν σε κοινή τους εργασία:
«Στη Γαλλία από τον 13ο αιώνα η πρώτη Απριλίου θεωρούνταν πρωτοχρονιά. Από το 1564 η πρωτοχρονιά μετατέθηκε στην πρώτη Ιανουαρίου. Πολλοί όμως εξακολούθησαν να εύχονται την πρωταπριλιά ως πρωτοχρονιά. Κατέληξαν έτσι σε φάρσες.
«Το ψέμα δεν είναι φάρσα. Είναι το μέσο για καλή τύχη, για καλή υγεία, για καλή παραγωγή»
Οι Κέλτες της Αγγλίας, Ιρλανδίας, Ισπανίας κ.ά., επειδή αυτήν την εποχή η αλιεία δεν αποδίδει, για να κοροϊδέψουν τους φίλους τους τούς έστελναν ως δώρα ψάρια, υπονοώντας ότι δήθεν είχαν καλή ψαριά».
Αυτές οι ιστορίες που προέρχονται από τη Δύση εξηγούν γιατί ο Γεώργιος Μέγας, ο μεγάλος παλαιός λαογράφος, ήταν επιφυλακτικός με την ημέρα της Πρωταπριλιάς και τα ψέματά της.
Για εκείνον, η Πρωταπριλιά ήταν ένα ξενόφερτο έθιμο, χωρίς βαθιές ρίζες στην ελληνική παράδοση.
Δεν την ενέτασσε στον κύκλο των παλαιών ελληνικών εθίμων, ωστόσο έβλεπε ότι το νέο αυτό ξενόφερτο έθιμο έχει γίνει αποδεκτό.
«Η Πρωταπριλιά είναι μέρα του ψέματος, μα το ψέμα της ημέρας έχει χαρακτήρα αποτρεπτικό και μαγικό• δεν είναι κακόβουλο, αλλά παιγνιώδες»
Κι όμως, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Ο Δημήτριος Λουκάτος, με το διεισδυτικό του βλέμμα, είδε κάτι που ο Μέγας δεν δέχτηκε: ότι το ψέμα της Πρωταπριλιάς, όσο κι αν ήρθε απ’ έξω, τελικά ενσωματώθηκε στην ελληνική λαϊκή κουλτούρα και παράδοση και μάλιστα όχι αυτούσιο. Διαφοροποιήθηκε και μεταλλάχθηκε με τρόπο ώστε να εξυπηρετήσει τους ελληνικούς λαϊκούς τρόπους έκφρασης.
Ετσι, στον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό, το ψέμα δεν είναι απλώς ένα παιχνίδι ή μια φάρσα είμαι μια πράξη μαγική, κατά τον Λουκάτο.
«Όποιος καταφέρει να ξεγελάσει τους άλλους, θα έχει την τύχη με το μέρος του όλο τον χρόνο»
«Η Πρωταπριλιά είναι μέρα του ψέματος, μα το ψέμα της ημέρας έχει χαρακτήρα αποτρεπτικό και μαγικό• δεν είναι κακόβουλο, αλλά παιγνιώδες.» (Λουκάτος, Τα Πασχαλινά – Εκδόσεις Φιλιππότη).
Το ψέμα που ξεγελά το κακό
Από τις αναφορές του γίνεται αντιληπτό ότι για την Ελλάδα η Πρωταπριλιά είναι «η μέρα του ψέματος» που αποτρέπει τη μαγεία. Το ψέμα της Πρωταπριλιάς λειτουργεί ως «τελετουργική ανατροπή». Είναι ένα παιχνίδι που «ξεγελά» το κακό, αποτρέπει τη βασκανία, φέρνει τύχη.
Όποιος καταφέρει να ξεγελάσει τους άλλους, λέει ο Λουκάτος, θα έχει την τύχη με το μέρος του όλο τον χρόνο.
«Τση πρωταπριλιάς η βρουχή είνι μιγάλου γιατρικό για ντη θέρμ’ μ’ ελονασία ντη βάζουν σ’ ένα μπουκάλ’ κι πουτίζουντι άμα έχουν θέρμη για γιατρικό»
Αυτή η «μαγική» διάσταση που δίνει ο Λουκάτος δεν είναι μία θεωρία του λαογράφου. Είναι η καταγραφή της επιστήμης της λαογραφίας από τους μελετητές της κατά τόπους ανά την Ελλάδα.
Το πρωταπριλιάτικο ψέμα, τρόπος για επιτυχία
Ο Στίλπων Κυριακίδης, ήδη από το 1910, σημειώνει ότι το ψέμα της Πρωταπριλιάς βοηθά στην επιτυχία δύσκολων καθημερινών εργασιών του νοικοκυριού όπως για παράδειγμα στη βαφή των νημάτων, στην παρασκευή του επτάζυμου ψωμιού, ακόμη και στην παρασκευή καλλυντικών.
«Εκείνη που έκαμνε φκιασίδι για να μη κόψη έπρεπε να πη ψέμα»
Όταν μια γυναίκα έλεγε ψέμα για να «πιάσει» το φκιασίδι της, οι άλλοι το καταλάβαιναν:
«Εκείνη που έκαμνε φκιασίδι (καλλυντικό προσώπου) για να μη κόψη έπρεπε να πη ψέμα. Όταν λέγουνταν ένα κι ύστερα φαίνουνταν πως δεν ήτανε αληθινό έλεγαν: τό ’βγαλε καμιά για να πιάσ’ το φκιασίδ’ της ή να πιάσ’νε τα μάγια» Στίλπων Κυριακίδης, «Δεισιδαιμονίαι και δεισιδαίμονες συνήθειαι», Λαογραφία τ. Β΄ (1910), σ. 408.
Θρακιώτικη Πρωταπριλιά
Ακόμη πιο ζωντανές είναι οι αναφορές της Πρωταπριλιάς και των ψεμάτων της στις θρακιώτικες παραδόσεις που κατέγραψε η Ελπινίκη Σταμούλη Σαραντή.
«Ντη πρωταπριλιά γιλούν κι του έχουν για καλό, για να γίνουν τα κουκούλια»
Μαγικές και συνάμα ιατρικές ιδιότητες αποδίδονται στη βροχή της πρωταπριλιάς η οποία πίστευαν ότι θεράπευε την ελονοσία.
Έτσι στην Κομοτηνή «την βάζουν σ’ ένα μπουκάλι και ποτίζονται, άμα έχουν θέρμη για γιατρικό».
«Ψεμματούν για το μετάξι»
Επίσης στη Θράκη την Πρωταπριλιά αναφέρει η λαογραφία λένε ψέματα για να έχουν καλή σοδειά στο Μετάξι.
«Ντη πρωταπριλιά γιλούν κι του έχουν για καλό, για να γίνουν τα κουκούλια. Τση πρωταπριλιάς η βρουχή είνι μιγάλου γιατρικό για ντη θέρμ’ μ’ ελονασία ντη βάζουν σ’ ένα μπουκάλ’ κι πουτίζουντι άμα έχουν θέρμη για γιατρικό. (Ελπινίκη Σταμούλη- Σαραντή, «Προλήψεις Θράκης», Λαογραφία 13 (1950), σ. 102)
Και σε αυτήν την περιοχή της Ελλάδας το ψέμα δεν είναι φάρσα. Είναι το μέσο για καλή τύχη, για καλή υγεία, για καλή παραγωγή.
Επίσης, η λαογράφος αναφέρει ότι σε ορισμένες περιοχές:
• έλεγαν μικρά ψέματα για να «μην τους βρει το κακό»,
• έκαναν φάρσες που είχαν χαρακτήρα δοκιμασίας της εξυπνάδας,
• πίστευαν ότι το ψέμα της ημέρας «δεν πιάνεται για αμαρτία».
Το ψέμα κατά τον Λασκαράτο
Και ανάμεσα στους παλαιότερους και τους νεότερους λαογράφους, ο σατιρικός συγγραφέας και Κεφαλλονίτης Ανδρέας Λασκαράτος, με το οξύ κοινωνικό του βλέμμα, μας θυμίζει ότι το ψέμα μπορεί να είναι και κάτι άλλο: ένα παιχνίδι, μια εκτόνωση, μια μικρή ανατροπή της κοινωνικής τάξης.
«Το ψέμα, όταν δεν βλάφτει, γίνεται παιχνίδι της κοινωνίας»
Η Πρωταπριλιά, από αυτή την άποψη, είναι μια μέρα όπου η κοινωνία επιτρέπει στον εαυτό της να χαλαρώσει, να γελάσει, να παίξει με τα όρια του αληθινού και του ψεύτικου.
Ο Κεφαλλονίτης συγγραφέας αναφέρεται στο ψέμα και την απάτη, αλλά όχι ειδικά στην Πρωταπριλιά.
Ωστόσο, σε κείμενά του για την κοινωνική υποκρισία, χρησιμοποιεί την έννοια του «καλοπροαίρετου ψέματος», που συχνά συνδέεται από μεταγενέστερους σχολιαστές με το πνεύμα της Πρωταπριλιάς.
Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμά του από τα «Τα Μυστήρια της Κεφαλονιάς»: «Το ψέμα, όταν δεν βλάφτει, γίνεται παιχνίδι της κοινωνίας.»
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου