Ζούμε σε μια εποχή όπου τα φίλτρα δεν βρίσκονται μόνο στις οθόνες μας. Υπάρχουν στα πρόσωπα, στις λέξεις, στις σιωπές, στις στάσεις του σώματος, στις σχέσεις. Άλλα ψηφιακά και άλλα ψυχικά.
Κάποια τα επιλέγουμε συνειδητά και κάποια τα φοράμε από τόσο μικροί, ώστε ξεχνάμε πως δεν είναι το αληθινό μας πρόσωπο. Ένα παιδί μαθαίνει νωρίς ποια έκφραση «χωράει» μέσα στην οικογένεια. Ο μαθητής καταλαβαίνει ποια πλευρά του εαυτού του γίνεται αποδεκτή από τον καθηγητή. Ο ενήλικας αντιλαμβάνεται τι χρειάζεται να κρύψει για να ανήκει, να αγαπηθεί, να μην απορριφθεί. Και έτσι, σιγά σιγά, δημιουργείται μια εκδοχή του εαυτού που είναι περισσότερο «παρουσιάσιμη» παρά αληθινή.
Σήμερα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απλώς έδωσαν εικόνα σε μια παλιά ανθρώπινη ανάγκη: την ανάγκη να ελέγχουμε πώς θα μας δουν οι άλλοι. Βάζουμε φίλτρα στη φωτογραφία για να λειάνουμε το δέρμα, να φωτίσουμε το βλέμμα, να εξαφανίσουμε τις ατέλειες. Όμως συχνά κάνουμε το ίδιο και ψυχικά. Φιλτράρουμε τη θλίψη για να μη φανεί αδυναμία, τον θυμό για να μη χάσουμε την αποδοχή, την αλήθεια μας για να μην τρομάξουμε τον απέναντι. Κι όμως, όσο περισσότερο «διορθώνουμε» τον εαυτό μας για να γίνει αποδεκτός, τόσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από τη ζωντανή εμπειρία της αυθεντικής σύνδεσης.
Ο γνωστός φωτογράφος Κοσμάς Κουμιάνος, σε μια συνέντευξή, τοποθετήθηκε με έναν ξεχωριστό τρόπο απέναντι στην σύγχρονη κουλτούρα της εικόνας : «Το φίλτρο δεν κάνει το πρόσωπο πιο όμορφο — απλώς το κάνει να μοιάζει με χιλιάδες άλλα. Αν η εικόνα δεν έχει ψυχή, για μένα είναι άχρηστη.»
Ίσως αυτή η σκέψη να αφορά πολύ περισσότερα από μια φωτογραφία. Ίσως να αφορά τον τρόπο που υπάρχουμε μέσα στις σχέσεις μας. Την ανθρώπινη ανάγκη να παρουσιαστούμε «σωστά», ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι απομακρυνόμαστε από την αλήθεια μας. Ο φωτογράφος άλλωστε, βρίσκεται διαρκώς απέναντι στο ανθρώπινο βλέμμα. Βλέπει πόσο εύκολα η αισθητική μπορεί να καλύψει τη μοναδικότητα και πόσο συχνά η τεχνική τελειότητα στερείται συναισθηματικής αλήθειας. Ένα πρόσωπο μπορεί να είναι άψογα φωτισμένο και ταυτόχρονα ψυχικά απών. Μπορεί να εντυπωσιάζει , αλλά να μην συγκινεί. Και ίσως εκεί βρίσκεται η βαθύτερη σημασία του «φίλτρου» : όχι μόνο στο ότι αλλοιώνει την εικόνα, αλλά στο ότι εξομαλύνει τη διαφορετικότητα, σβήνει τις μικρές ατέλειες που κάνουν έναν άνθρωπο αυθεντικό και τελικά τον μετατρέπει σε κάτι οικείο, αποδεκτό, αλλά όχι αληθινά μοναδικό.
Στην πραγματικότητα, αυτό που αγγίζει βαθιά τον άνθρωπο δεν είναι η τελειότητα της εικόνας του, αλλά η παρουσία της ψυχής του. Το ανεπεξέργαστο βλέμμα, η αληθινή έκφραση, η συναισθηματική αυθεντικότητα. Αυτό που δεν μπορεί να κατασκευαστεί.
Το «φίλτρο» δεν είναι απλώς μια συνειδητή επιλογή εικόνας αλλά μηχανισμός άμυνας. Ένας τρόπος να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από το άγχος της απόρριψης, της έκθεσης ή της ματαίωσης. Πολλές φορές, δημιουργείται πολύ νωρίς, μέσα από το βλέμμα των γονιών, τις προσδοκίες του περιβάλλοντος, τις εμπειρίες ντροπής ή κριτικής. Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι κάποια συναισθήματα γίνονται αποδεκτά και κάποια όχι. Έτσι αρχίζει να «μοντάρει» τον εαυτό του, ώστε να δείχνει αυτό που αγαπιέται και να κρύβει αυτό που κινδυνεύει να απορριφθεί.
Μεγαλώνοντας, αυτός ο μηχανισμός μπορεί να εξελιχθεί σε μια ολόκληρη ταυτότητα.
Ο άνθρωπος δεν δείχνει πλέον ποιος είναι, αλλά ποιος πιστεύει ότι πρέπει να είναι για να έχει αξία. Κάτω από το φίλτρο, όμως, συχνά παραμένει ο φόβος ότι «αν δουν τον πραγματικό μου εαυτό, δεν θα με αγαπήσουν», η ανάγκη επιβεβαίωσης, η αγωνία της σύγκρισης, το τραύμα της μη αποδοχής. Γι’ αυτό και η υπερβολική επένδυση στην εικόνα δεν αφορά μόνο τη ματαιοδοξία. Πολύ συχνά αφορά την ευαλωτότητα.
Το «τέλειο πρόσωπο», το «σωστό προφίλ», η συνεχής ανάγκη ελέγχου της εικόνας λειτουργούν σαν μια ψυχική πανοπλία. Μόνο που καμία πανοπλία δεν επιτρέπει πραγματική εγγύτητα. Γιατί η ουσιαστική σύνδεση γεννιέται ακριβώς εκεί όπου το φίλτρο χαλαρώνει. Στη στιγμή που ο άνθρωπος αντέχει να φανεί αληθινός, ατελής, ανθρώπινος. Η αυθεντικότητα δεν σημαίνει έκθεση χωρίς όρια. Δεν σημαίνει να καταργήσουμε κάθε άμυνα ή κάθε προσωπικό χώρο. Τα ψυχικά φίλτρα κάποιες φορές μας προστατεύουν. Είναι μηχανισμοί επιβίωσης, τρόποι προσαρμογής, γέφυρες προς τον κόσμο.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν το φίλτρο γίνεται μόνιμο πρόσωπο. Όταν δεν θυμόμαστε πλέον πώς είναι να υπάρχουμε χωρίς αυτό. Τότε ο άνθρωπος μπορεί να φαίνεται «τέλειος» και ταυτόχρονα να νιώθει αόρατος. Να επικοινωνεί συνεχώς και να μην αισθάνεται πραγματικά συνδεδεμένος. Να φωτογραφίζεται παντού αλλά να μη νιώθει ότι τον βλέπει κανείς αληθινά.
Η ψυχική υγεία δεν συνδέεται με την τελειότητα της εικόνας, αλλά με την αντοχή μας να υπάρχουμε αυθεντικά απέναντι στο βλέμμα του άλλου. Με τις μικρές στιγμές όπου δεν χρειάζεται να εντυπωσιάσουμε, να αποδείξουμε ή να κρυφτούμε. Ίσως τελικά αυτό που μας κάνει πραγματικά ξεχωριστούς να μην είναι η «τέλεια εικόνα», αλλά η ανθρώπινη αλήθεια που επιτρέπουμε να φανεί.
H Ιωάννα Π. Θεοδωρακοπούλου είναι Συμβουλευτική Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια - Σύμβουλος Υπογονιμότητας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου