H Mονή Σινά και το «τετελεσμένο Δαμιανού»

Σε φάση έντονων διαβουλεύσεων βρίσκονται οι διεργασίες για την επίτευξη συμφωνίας ανάμεσα στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης Σινά και στο αιγυπτιακό κράτος. Ο Αρχιεπίσκοπος Σινά Συμεών αναρρώνει με ταχείς ρυθμούς, έπειτα από σοβαρή περιπέτεια υγείας και αναλαμβάνει εκ νέου την πρωτοβουλία των κινήσεων, καθώς τα χρονικά περιθώρια μέχρι τη δημοσίευση της απόφασης του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της Αιγύπτου στις 24 Οκτωβρίου, στενεύουν.

Το εγχείρημα δεν είναι καθόλου εύκολο, διότι οι διάφορες πλευρές που εμπλέκονται, έχουν διαφορετικά συμφέροντα, υπάρχει όμως και ένα τετελεσμένο, που προκύπτει από τη «δικαστική ομολογία» του παραιτηθέντως Αρχιεπισκόπου Σινά Δαμιανού, στο Εφετείο της Ισμαηλίας, το οποίο εξέδωσε την απόφασή του, τον Μάιο του 2025. Η μετάφραση της απόφασης περιήλθε στο «Β» από εκκλησιαστικές πηγές, έγινε από τις ελληνικές αρχές και είναι σε γνώση των Πρεσβυγενών Πατριαρχείων, της Εκκλησίας της Ελλάδος και της Εκκλησίας της Κύπρου.

1ΕνΟνόματιτουΛαούΕΦΕΤΕΙΟΙΣΜΑΗΛΙΑΣΣτηδημόσιασυνεδρίασηπουπραγματοποιήθηκεστηνέδρατουΕφετείουΙσμαηλίας, ΈδραΕλΤορ, τηνΤετάρτη, 28 Μαΐου2025, υπότηνπροεδρίατουΑλάαΜοστάφα, ΠροέδρουΕφετώνκαιΠροέδρουτουΔικαστηρίου,καιμεμέλη: ΆχμεντΑλ-Ουασίφ, ΠρόεδροΕφετώνκαιμέλοςτουΔικαστηρίου,ΑμίρΧασσάνΑμπουλ-Λέιλ, ΠρόεδροΕφετώνκαιμέλοςτουΔικαστηρίου.Εκδόθηκεηακόλουθηαπόφαση:ΤοΔικαστήριοάρχισετηναιτιολογίατουεπικαλούμενοτηνΠροσευχήτουΠροφήτηΜωυσή(ειρήνηεπ’αυτού), όπωςαναφέρεταιστοΙερόΚοράνιο:«ΕνονόματιτουΑλλάχ, τουΕλεήμονος, τουΠανοικτίρμονος.Κύριέμου, άνοιξετηνκαρδιάμου,διευκόλυνετηνσκέψημου,λύσετηνγλώσσαμουώστεναγίνεισαφήςολόγοςμου(28).»(ΣούραΤα-Χα, εδάφια25–28).Πράγματι, αφούτοΔικαστήριοολοκλήρωσετιςδιαβουλεύσειςτουσήμερατοπρωί, σημείωσεότιτοαντικείμενοτηςενλόγωδιαφοράςπεριστρέφεταιγύρωαπότηνπεριοχήτουΌρουςΣινά, όπουοΑλλάχοΠαντοδύναμοςφανερώθηκε, μιλώνταςστονΠροφήτηΜωυσή(Ειρήνησ’Αυτόν) καιόπουοΠροφήτηςΜωυσής(Ειρήνησ’Αυτόν) έλαβετιςΔώδεκαΠλάκες, καιόπουοΠροφήτηςΜωυσής(Ειρήνησ’Αυτόν) χτύπησετοέδαφοςμετοραβδίτου, καιδώδεκαπηγέςανάβλυσαν, εκτωνοποίωνήπιανόλοιοιάνθρωποι.ΗΑίγυπτοςδιαφύλαξεδιαχρονικάαυτούςτουςευλογημένουςτόπουςκαιτηγητους.Ηπαρούσαδιαφοράαφορά71 γεωτεμάχιακαικτίσματα. Κάποιααπόαυτάείναιεκκλησίεςκαιμοναστήριακαιπροσκυνηματικοίχώροιταοποίαείναιαρχαίαμνημεία.ΗμονήτηςΑγίαςΑικατερίνηςείναιτοαρχαιότεροχριστιανικόμοναστήριστονκόσμο, πουχρονολογείταιαπότον4οαιώναμ.Χ., ότανηΑυτοκράτειραΕλένη-μητέρατουΑυτοκράτοραΜεγάλουΚωνσταντίνου, τουπρώτουΡωμαίουαυτοκράτοραπουπροσχώρησεστοΧριστιανισμό-έχτισεμιαΕκκλησίαδίπλαστοντόποτηςφλεγόμενηςβάτου. Τον6οαιώνα, οΑυτοκράτοραςΙουστινιανόςΑ ́διέταξετηνανέγερσητηςσημερινήςΜονήςστηνίδιαθέσηκαιπεριέλαβετηφλεγόμενηβάτοεντόςτηςκεντρικήςΕκκλησίας, ηοποίαδιατηρείταιμέχρισήμερακαιονομάζεταιΕκκλησίατηςΑναστάσεως. Τον9οαιώνα, ηΜονήστέφθηκεμετοόνοματηςΑγίαςΑικατερίνηςτηςΑιγύπτου.

Η «θρησκευτική κατοχή»

Σύμφωνα με όσα αναγράφονται στο σκεπτικό της, ο τότε Αρχιεπίσκοπος Σινά Δαμιανός προέβη σε γραπτή «δικαστική ομολογία», ότι αναγνωρίζει την ιδιοκτησία του αιγυπτιακού κράτους επί όλων των επίδικων ακινήτων, συμπεριλαμβανομένης της ιεράς μονής και των παρεκκλησιών. Υποστήριξε, ωστόσο, ότι τα κατέχει νομίμως, λόγω της θρησκευτικής του ιδιότητας, με σκοπό να ασκείται η λατρεία.

Στη δικαστική ομολογία του χρησιμοποιεί τους όρους «εποπτεία» και «φύλαξη», που ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος Σινά ασκεί στο όνομα του προέδρου της Αιγύπτου, ο οποίος τον έχει διορίσει στη θέση του, με την έκδοση προεδρικού διατάγματος. Γι’ αυτό, το δικαστήριο εισάγει τον όρο «θρησκευτική κατοχή» και μέσω αυτού θεωρεί νόμιμη την κατοχή θρησκευτικών χώρων από τη μονή. Επίσης, το δικαστήριο δέχθηκε την ισχύ όλων των συμβολαίων που προσκόμισε ο Δαμιανός για τα γεωργικά ακίνητα. Για όσα γεωργικά ακίνητα δεν προσκόμισε συμβόλαια, ούτε άλλα αποδεικτικά στοιχεία, αναγνωρίστηκε, σύμφωνα με τη γενική αιγυπτιακή νομοθεσία, αλλά και την ειδικότερη νομοθεσία για τη χερσόνησο του Σινά, ότι ανήκουν στο κράτος και ότι η μονή τα κατείχε παρανόμως. Και για τα ακίνητα που νομίμως κατέχει, αναγνωρίστηκε ότι η κυριότητα παραμένει στο κράτος.

Να σημειωθεί ότι στη 10χρονη δικαστική διαμάχη της (2015-2025), η Μονή Σινά δεν επικαλέστηκε τον Αχτιναμέ (Διαθήκη), που είχε υπογράψει ο Μωάμεθ, με την παλάμη του για την προστασία της, ούτε στο Εφετείο ούτε στο Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο. Η επίκληση του Αχτιναμέ στην κοινή γνώμη, αλλά όχι στη νομική επιχειρηματολογία της, εκτιμάται ότι αδυνάτισε τη θέση της μονής. Στον Αχτιναμέ, πάντως, δεν αναφέρονται συγκεκριμένες ιδιοκτησίες της μονής, παρά μόνο μια γενική επίκληση για την προστασία των μοναχών, την απαγόρευση φορολογίας τους και τη διαφύλαξη της μονής.

Συγκεκριμένα, το δικαστήριο στηρίχτηκε για την απόφασή του, στη δικαστική ομολογία του Δαμιανού, «την οποία χρησιμοποιεί ως αποδεικτικό στοιχείο», δηλαδή στο δικόγραφο που υπεβλήθη «αυτοπροσώπως από τον Αρχιεπίσκοπο Μονής Αγίας Αικατερίνης» και «στην τελευταία γραμμή του οποίου αναγράφεται ότι είναι επίτροπος των επίδικων εκτάσεων».

Στη συνέχεια, παρατίθεται η ομολογία του ότι «η κατοχή του έχει θρησκευτικό χαρακτήρα», ότι «κατέχει τις επίδικες εκτάσεις, υπό την ιδιότητά του ως εκκλησιαστικού θεματοφύλακα και ότι ασκεί εποπτεία επί των μονών, κτισμάτων και θρησκευτικών εκτάσεων, γνωρίζοντας πλήρως ότι δεν επιτρέπεται νομίμως η απόκτηση κυριότητας επ’ αυτών» και ότι «ο ίδιος και οι λοιποί μοναχοί βρίσκονται στα ακίνητα, διότι υπερισχύει ο θρησκευτικός χαρακτήρας της λατρείας και της επιτροπείας».

Βάσει αυτών, το δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ο Δαμιανός «γνωρίζει απολύτως τη νομική απαγόρευση κυριότητας και ότι αυτός και οι λοιποί μοναχοί βρίσκονται επί των επίδικων εκτάσεων αποκλειστικά προς λατρεία. Το Δικαστήριο συμπεραίνει, από την ως άνω δικαστική ομολογία του ενάγοντος αυτοπροσώπως, ότι οι επίδικες εκτάσεις και τα κτίσματα ανήκουν στο κράτος και ότι η φυσική νομή του δεν είχε σκοπό την απόκτηση κυριότητας».

«Η θέση αυτή ενισχύεται», αναφέρει η απόφαση του Εφετείου, «από την έκδοση του Ν. 147/1957, ο οποίος απαγόρευσε την κτήση κυριότητας επί κρατικών εκτάσεων, ενώ η σιωπή του Αρχιεπισκόπου Μονής Αγίας Αικατερίνης επί πεντήκοντα και πλέον έτη, έναντι του κυρίου, επιβεβαιώνει ότι η προβαλλόμενη πρόθεση κτήσης κυριότητας, εάν ποτέ υπήρξε, δεν υπήρχε κατά τον χρόνο εκδόσεως του νόμου και καθ’ όλη την επακολουθήσασα περίοδο».

Το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η Αίγυπτος, όπως και η Ελλάδα, διασφαλίζει την ελευθερία της πίστης και της πνευματικής ταυτότητας κάθε θρησκείας και δόγματος. Αξιοσημείωτος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν οι Αιγύπτιοι τη Μονή Σινά, η οποία χαρακτηρίζεται ως το αρχαιότερο εν λειτουργία χριστιανικό μοναστήρι στον κόσμο, «που αποτελεί πηγή υπερηφάνειας για την Αίγυπτο, η οποία το διατήρησε άθικτο» ανά τους αιώνες. Στην απόφαση υπάρχει συνεχής αναφορά στην Αγία Αικατερίνη ως «Αιγύπτια».

Με τη στάση που κράτησε ο Δαμιανός στο δικαστήριο, το θέμα θεωρείται νομικά λήξαν. Το ερώτημα που υπάρχει τώρα είναι, αν η μονή μπορεί, μέσω μιας συμφωνίας, να βελτιώσει τη θέση της στο νομικό σύστημα της Αιγύπτου, να κερδίσει την αναγνώριση της ταυτότητάς της, να εισαγάγει υποχρεώσεις για την προστασία της, να διασφαλίσει ότι η ίδια θα παραμείνει για πάντα στη σιναϊτική αδελφότητα και να εξακολουθήσει να κατέχει ακίνητα μεγάλης σημασίας για την ίδια, τα οποία το Εφετείο της Ισμαηλίας διέταξε να αποδοθούν στο αιγυπτιακό κράτος.

Τα επόμενα βήματα

Αν αληθεύουν οι διαρροές στα αιγυπτιακά μέσα ενημέρωσης, η απόφαση του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της Αιγύπτου, στην καλύτερη περίπτωση, θα οδηγήσει στην απώλεια ακόμα 10 ακινήτων της μονής και στην επανεξέταση του θρησκευτικού χαρακτήρα άλλων 28 ακινήτων. Όσα κριθούν ότι δεν έχουν θρησκευτικό χαρακτήρα, θα αποδοθούν στο κράτος.

Μετά την έκδοση της απόφασης, η Αίγυπτος δε θα μπορεί να συνάψει τη συμφωνία, στην οποία ήδη υφίσταται η προφορική συναίνεση της μονής. Σε αυτά, να συνυπολογισθεί ότι στη χερσόνησο του Σινά ισχύει ειδική νομοθεσία, σύμφωνα με την οποία, όλη η γη ανήκει στο κράτος, που έχει δικαίωμα να την παραχωρεί ή να την ενοικιάζει έως 30 έτη, με όρους που κρίνει εκείνο. Η παραχώρηση γίνεται μόνο σε αιγύπτιους υπηκόους και σε περίπτωση νομικών οντοτήτων, μόνο αν η πλειοψηφία ανήκει σε αιγύπτιους υπηκόους. Η απαίτηση ορισμένων κύκλων στην Ελλάδα, να μην αναγνωρίσει η Αίγυπτος την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου της, θεωρείται ανεδαφική και επιπλέον δεν υπάρχει διεθνές δικαστήριο στο οποίο θα μπορούσε να προσφύγει η μονή. Η αιγυπτιακή πλευρά βασίζεται στην ισχύουσα διεθνώς νομοθεσία, συμπεριλαμβανομένης της ΕΕ, ότι η ιδιοκτησία των μνημείων ανήκει στο κράτος.

Ο νυν Αρχιεπίσκοπος Συμεών καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια για την επίτευξη συμφωνίας, διαθέτοντας τη διακριτική συνδρομή της ελληνικής κυβέρνησης, του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων.