Αποστείλατε σίτον ή φέρετρα - Ποιοι ευθύνονται για τον τραγικό λιμό του χειμώνα 1941-1942

Του ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ Κ. ΑΠΟΣΤΟΛΑΤΟΥ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ Επτά ΗΜΕΡΕΣ ΣΑΒΒΑΤΟ-ΚΥΡΙΑΚΗ 28-29 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1995

Από τις πρώτες μέρες του φθινοπώρου του '41 τα πρώτα δείγματα της έλλειψης τροφίμων αποτυπώνονταν έντονα στα πρόσωπα των κατοίκων της πρωτεύουσας. Οι κατασχέσεις των αποθεμάτων των αποθηκών από τις κατοχικές αρχές, η αποκοπή από τους.... Βουλγάρους των εύφορων περιοχών της Μακεδονίας-Θράκης, η οικονομική και διοικητική αποδιοργάνωση της χώρας και η αδυναμία μεταφοράς από μια περιοχή σε άλλη τροφίμων και εμπορευμάτων ήταν φυσικό να έχει τις βαρύτερες συνέπειες κυρίως όπου υπήρχε μεγάλη συγκέντρωση πληθυσμού και η περιοχή ήταν αστική, δηλαδή στην Αθήνα και τον Πειραιά. «Σιγά-σιγά ο λιμός πήρε διαστάσεις μιας εθνικής τραγωδίας. Κάθε μέρα, στην Αθήνα και τον Πειραιά πέθαιναν χίλιοι άνθρωποι! Σκελετοί, σκεπασμένοι με μια χακί κουρελιασμένη κουβέρτα περιφέρονταν ψάχνοντας στα σκουπίδια... Και ξαφνικά τα σώματα τους λύγιζαν και οι σκελετοί πέφταν νεκροί χωρίς ούτε μια κραυγή. Υστερα το τραγικό θέαμα έγινε τόσο καθημερινό, που μερικοί δεν γύριζαν ούτε να κοιτάξουν. Εκτός κι αν ήταν τόσο πεινασμένοι που ρίχναν μια ματιά στο τενεκεδάκι, το κονσερβοκούτι, του νεκρού, μην έχει μείνει τίποτε μέσα! Στους δρόμους της Αθήνας καινούργια τροχοφόρα, ανεξίτηλα και ανατριχιαστικά στη μνήμη, έκαμαν την εμφάνιση τους. Καμιόνια, ακόμα και κάρα της Δημαρχίας, που μετέφεραν σωρούς από σκελετωμένα πτώματα στο νεκροτομείο της οδού Μασσαλίας» (1). Αλλά εξίσου τραγική θα είναι η εικών των μεγάλων πόλεων Θεσσαλονίκης, Πατρών, Βόλου κ.τ.λ. Αι πληροφορίαι που έχομεν δια τα ωραία νησιά της Ελλάδος είναι τραγικοί. Οι κάτοικοι Σύρου ετηλεγράφησαν εις Αθήνας «Αποστείλατε σίτον ή φέρετρα» (2). Ακόμη και σε περιοχές ευθύνης των Ιταλών όπως τα Επτάνησα, η κατάσταση ήταν επίσης απελπιστική.

Τα θύματα

Οι νεκροί από την πείνα, σ' όλη την κατοχική περίοδο και για το σύνολο των περιοχών της χώρας υπερτερούν κατά πολύ από όλες τις άλλες αιτίες θανάτου (νεκροί πολεμικών επιχειρήσεων, θύματα βομβαρδισμών, εκτελεσθέντες από Γερμανούς, Ιταλούς και Βουλγάρους, απώλειες του εβραϊκού πληθυσμού, των ομήρων και της εθνικής αντιστάσεως). Τα πρώτα μεταπολεμικά δημοσιεύματα παρουσίαζαν τον συνολικό αριθμό των θυμάτων από την πείνα σε 360.000 νεκρούς. Οι πιο πρόσφατες μελέτες υπολογίζουν τους νεκρούς από 100.000 έως 300.000. Ο ακριβής υπολογισμός του αριθμού των θυμάτων είναι δυσχερέστατος: Στην περίοδο εκείνη δεν ήταν δυνατή η λειτουργία Στατιστικής Υπηρεσίας και οι πληροφορίες που έχουμε από τις έρευνες του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, του καρδιναλίου A.G. Roncalli (μετέπειτα Πάπα Ιωάννη ΚΓ) και άλλων είναι περιστασιακές. Εξάλλου, συνέπειες του κατοχικού λιμού και των ασθενειών ιδιαίτερα στα παιδιά (φυματίωση, κοκκύτης, διφθερίτις) παρατηρήθηκαν και στα μεταπολεμικά χρόνια. Το ερώτημα που μένει αναπάντητο είναι γιατί η τραγωδία του λιμού στην Ελλάδα πήρε έκταση πρωτοφανή σε σχέση με τις άλλες κατεχόμενες χώρες της Ευρώπης. Ποιοι είναι οι υπεύθυνοι: η κατοχική κυβέρνηση της Αθήνας, οι ξένοι επιδρομείς και κατακτητές ή οι Σύμμαχοι μας; Στο γνωστό υπόμνημα του πρωθυπουργού Ε. Τσουδερού προς τους Συμμάχους της 20ης Φεβρουαρίου 1942, όπου περιγράφεται η έκταση του λιμού (8) αναφέρεται η πολύ αποκαλυπτική φράση: «Αι κατάραι των μητέρων θα είναι βαρείαι και κατά φίλων και κατ' εχθρών». Ισως αυτή η διατύπωση να αποδίδει ακριβέστερα τους υπεύθυνους της τραγωδίας.

Γέροντας σε συσσίτιο, με την αγωνία στα μάτια και στο πρόσωπο του τη χλωμάδα του νεκρού. Κατά τον τραγικό χειμώνα του 1941-42 η πείνα ήταν το άμεσο αίτιο που δηλωνόταν για το ένα τρίτο έως το ένα δεύτερο του συνόλου των θανάτων στην Αθήνα. Εμμεσα αποτελούσε το αίτιο πολύ περισσότερων, αφού ο υποσιτισμός άφηνε τους ανθρώπους εκτεθειμένους στη φυματίωση, στη γρίππη και άλλες αρρώστιες. Πολλοί από τους γραμμένους στα λαϊκά συσσίτια ήταν τόσο αδύναμοι που δεν μπορούσαν να αντέξουν την πορεία έως εκεί.

Είναι γνωστή η απόφαση της Μ.Βρετανίας, μετά την κατάκτηση από τους Γερμανούς διαφόρων χωρών της Ευρώπης από τους Ναζί να αποκλείσουν κατεχόμενα Κράτη, τόσο για να τιμωρήσουν τους λαούς τους γιατί υποτάχθηκαν χωρίς ουσιαστική αντίσταση στον Χίτλερ όσο και για να αποτρέψουν την προμήθεια τροφίμων και άλλων ειδών προς τις δυνάμεις του Αξονα. Τηρητής αυτής της πολιτικής είχε ορισθεί από τον Τσώρτσιλ ο σκληρός υπουργός Οικονομικού Πολέμου Ντάλτον. Η πλευρά του πρωθυπουργού Ε. Τσουδερού (Αρχεία Ε. Τσουδερού, Η. Βενέζης ιδιαίτερα) μας παραδίδει σειρά ενεργειών της ελληνικής κυβέρνησης που χρονολογούνται από την 4η Ιουνίου 1941, δηλαδή ολίγας μόνον ημέρας μετά την άφιξιν του πρωθυπουργού εις την Αίγυπτον, όπου το πρώτον γίνεται έκκληση προς τους Βρετανούς «να σώσουν τους πληθυσμούς της Ελλάδος... από τον κίνδυνο της πείνας» (3). Μόλις την 10η Ιουνίου 1941 ο Αγγλος πρέσβης Μίκαελ Πάλαιρετ ανακοίνωσε στον Τσουδερό «ότι η αγγλική κυβέρνηση δεν θα είχε αντίρρηση να προμηθευθούν οι Ελληνες, εάν δύνανται τρόφιμα... από την Τουρκία». Η βρετανική έγκριση είχε περιορισμένο χαρακτήρα. Τα τρόφιμα -μέχρι και 50.000 τόννους, ποσότητα που αποδείχθηκε ανέφικτη για την τουρκική αγορά- θα προέρχονταν από την Τουρκία από δική της παραγωγή και όχι με εισαγόμενα προϊόντα από τρίτες χώρες. Η συμφωνία αυτή είχε ως αποτέλεσμα να φθάσει στον Πειραιά το θρυλικό για την εποχή τουρκικό πλοίο «Κουρτουλούς» στα τέλη Οκτωβρίου με 1.400 τόννους όσπρια, ρύζι, αυγά και λακέρδα και να πραγματοποιήσει άλλα τέσσερα ταξίδια μέχρι της βυθίσεως του στις αρχές Φεβρουαρίου 1942.

Γυναίκα σε νεκροταφείο, στο μαρτυρικό Δίστομο. «Εφονεύθησαν υπό των Γερμανών», γράφουν οι σταυροί στους τάφους. Τον Ιούνιο του 1945, σε μια από τις χειρότερες ωμότητες του πολέμου, οι Γερμανοί κατέσφαξαν πολλές εκατοντάδες κατοίκους μέσα στα σπίτια τους.

Οι ποσότητες αυτές ήταν βέβαια εντελώς ανεπαρκείς για την αντιμετώπιση του λιμού. Ο Ε. Τσουδερός απευθύνει συνεχώς εκκλήσεις προς την βρετανική κυβέρνηση. Στις 26 Νοεμβρίου 1941 ζητάει «δι' ανθρωπιστικούς λόγους» να τροποποιηθεί η στάση του Λονδίνου και να επιτραπεί η αποστολή σίτου ενώ ο Ηντεν απαντά ότι ο σίτος είναι από τα προϊόντα που, βάσει διεθνών συμφωνιών, πρέπει να εξαναγκασθεί να προμηθεύσει ο Αξων. Νέο διάβημα του Τσουδερού προς τον Τσώρτσιλ στις 14 Δεκεμβρίου και στον Ρούσβελτ στις 18 Δεκεμβρίου, προς τον Ηντεν στις 14 Φεβρουαρίου 1942 και τέλος στις 23 Φεβρουαρίου σε 200 προσωπικότητες των συμμαχικών χωρών (5).

Μεταφορά ηλικιωμένης σε καρότσι. Αθήνα, Δεκέμβριος 1941. «Ο μεγαλύτερος μπελάς που μπορείς να βάλεις τώρα στο κεφάλι των δικών σου είναι να πεθάνεις», έγραφε με πίκρα ένας Αθηναίος στην Κατοχή. Δύσκολα μπορούσε κανείς να κανονίσει μια σωστή κηδεία. Μερικές φορές οι φτωχοί και ανήμποροι κάτοικοι έθαβαν όττοο μπορούσαν τους νεκρούς τους, χωρίς να δηλώνουν το θάνατο για να διατηρήσουν τα δελτία τροφίμων τους. Η θέα των πτωμάτων στους δρόμους ή πάνω στα κάρα του δήμου που τα μετέφεραν σωρηδόν στα δημόσια νεκροταφεία, σοκαριζε πολύ τους ανθρώπους. Εξαντλημένοι όμως από το λιμό, αβέβαιοι για το αν θα επιζούσαν και οι ίδιοι, γρήγορα συνήθισαν το θάνατο, μέσα στην κόλαση εκείνου του χειμώνα.

«Αι επίσημοι αυταί ενέργειαι της Ελληνικής Κυβερνήσεως έφεραν τα πρώτα αποτελέσματα. Αι κυβερνήσεις των Ην. Πολιτειών και του Ην. Βασιλείου ανήγγειλαν κατά το τέλος Ιανουαρίου 1942 την απόφασίν των να επιτρέψουν εις την Ελληνική Κυβέρνησιν ν' αγοράση σιτηρά...»6. Στις 13 Μαρτίου θ' αναχωρήσει από την Παλαιστίνη το πλοίο «Ροτμάνσο» με 7.000 τόννους σίτου και ακολουθούν νέες αποστολές. Από τον Ιούνιο 1942 έχει καταρτισθεί πρόγραμμα επισιτισμού του ελληνικού λαού. Ο Καναδάς προσφέρει δωρεάν 15.000 τόννους σίτου μηνιαίως και 3.000 τόννους οσπρίων οι ΗΠΑ. Το πρώτο πλοίο αποπλέει από τον Καναδά στις 7 Αυγούστου 1942. Από τότε, τακτικά και για τρία χρόνια μέχρι 27 Μαρτίου 1945 οι αποστολές θα συνεχισθούν με μεταφορά συνολικά 669.632 τον. εφοδίων.

Παιδιά στη μέριμνα του Ερυθρού Σταυρού. Με νωπά ακόμη τα σημάδια από τις κακουχίες του πολέμου, αδύνατα και ξυπόλυτα τρέχουν χαρούμενα να ανοίξουν τις κούτες με τα απρόσμενα δώρα. Ισως κάποιο παιχνίδι, ρούχα ή παπούτσια που τόσο τους έλειψαν στα μαύρα χρόνια της Κατοχής.

Ο Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός θ' αναλάβει τις συνεννοήσεις με τις Δυνάμεις του Αξονα και την εποπτεία της διανομής που θα πραγματοποιήσει με εκατοντάδες εθελοντές ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός. Η Greek War Relief Association που ιδρύθηκε στις ΗΠΑ από επιφανείς Αμερικανούς και Ελληνοαμερικανούς με Πρόεδρο τον Σπύρο Σκούρα θα χρηματοδοτήσει τις αποστολές με σημαντικά ποσά. Αντίθετα με όσα αναφέρονται στα αρχεία Τσουδερού και στο βιβλίο του Η. Βενέζη «Εμμ. Τσουδερός», ο γνωστός καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Χάγκεν Φλάισερ, στο βιβλίο του «Στέμμα και Σβάστικα», μια ιδιαίτερα εμπεριστατωμένη έρευνα της περιόδου παρουσιάζει και το γερμανικό ενδιαφέρον για τον επισιτισμό του ελληνικού λαού και αφήνει πολλές αιχμές για την αργοπορία της ελληνικής κυβέρνησης και των Συμμάχων στην αποστολή τροφίμων.

Στέγη Δραπετσώνας, 1942. Υποσιτισμένο αγόρι βρίσκει επιτέλους καταφύγιο σ' ένα από τα προγράμι μέριμνας ορφανών. Ισως να είναι η πρώτη του μέρα εκεί, αν κρίνουμε από το παλτουδάκι που συνεχίζει να φορά, εξασθενημένο από την πείνα. Ισως πάλι να ανήκει στα 40.000 παιδιά υπό κρατική μέριμνα (Ερυθρός Σταυρός, κτ.λ.) που έχασαν και τους δυο γονείς αλλά στα 340.000 ορφανό που έχασαν τον ένα γονιό. Ισως το χαρτί στα αδύνατα χεράκια του είναι το πολυπόθητο δελτίο τροφίμων με το οποίο δίνει τον αγώνα για επιβίωση, με την συναισθηματική επικουρία του επίσης υποσιτισμένου και ανήμπορου, μέσα στη δίνη του πολέμου, να το βοηθήσει υλικά γονιού του.

«Θα αποτελούσε υπεραπλούστευση να καταλογίσει κανείς αποκλειστικώς τις ευθύνες στην κακή θέληση των τριών κατοχικών δυνάμεων, από τις οποίες οι Γερμανοί κατηγορούνται για συστηματική γενοκτονία», γράφει ο Φλάισερ (σελ. 196). Ο ίδιος ο Χίτλερ σε αγόρευση του στο Ράιχσταγ της 5ης Μαΐου 1941 δηλώνει ότι «Μας πλημμυρίζει ειλικρινής συμπόνια για τον ηττημένο ελληνικό λαό»(7). Ο Γερμανός πρεσβευτής Αλτενμπουργκ μόλις φθάνει στην Αθήνα, πιέζει το γερμανικό υπ. Εξωτερικών για την παροχή τροφίμων και ζητεί απόφαση του ίδιου του Φύρερ (8). Ο Roncalli (αργότερα Πάπας Ιωάννης ΚΓ) επιβεβαιώνει μετά τον πόλεμο αυτό το έμπρακτο ενδιαφέρον «τόσο από τον στρατάρχη Λιστ όσο και ιδιαίτερα από τον Αλτενμπουργκ»(9). Με υπόδειξη των Δυνάμεων Κατοχής ο αθηναϊκός Τύπος δημοσιεύει κείμενα τα Χριστούγεννα του 1941 «Πώς η Αγγλία επρόδωσε την Ελλάδα και την παρέδωσε στα νύχια της πείνας» (’10). 

Εύλογο ερώτημα

Περισσότερο από μισόν αιώνα από τον τραγικό χειμώνα του 1941-42 με τους 300-350.000 νεκρούς της πείνας, διαβάζοντας κάποιος σήμερα τα διάφορα Αρχεία είναι εύλογο να διερωτηθεί πόσες χιλιάδες ακόμη θα ήταν τα θύματα του φοβερού λιμού χωρίς αυτό το «συγκινητικό» ενδιαφέρον των δύο εχθρικών παρατάξεων για τον χειμαζόμενο ελληνικό λαό...

Πηγές:

(1) Αλέξανδρος Ζαούσης, «Οι δύο όχθες», εκδ. «ΕΜΕΙΣ - Παπαζήσης».

(2) Η Βενέζη, «Εμμ. Τσουδερός», (Υπόμνημα προς τους Συμμάχους).

(3)-(4)-(5)-(6): Ο.Π.

(7) Χάγκεν Φλάισερ, «Στέμμα και Σβάστικα», εκό. «Παπαζήση».

(8)-(9)-(10): Ο.Π.

ΚΛΙΚΑΡΕ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΚΑΝΕ FOLLOW ΣΤΟΝ ΠΑΡΛΑΠΙΠΑ

ΣΤΗΡΙΞΕ ΤΟΝ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟ ΣΟΥ ΠΑΡΛΑΠΙΠΑ ΚΑΝΟΝΤΑΣ LIKE

ΠΗΓΗ