Ζώντας μέσα στην μιζέρια της Ελληνικής κρίσης για μια οκταετία πια, έχει γίνει κάπως δύσκολο να αντιληφθεί κανείς τι γίνεται στον υπόλοιπο πλανήτη. Κι όμως…
συμβαίνουν πολύ περίεργα φαινόμενα εκεί έξω και γεγονότα ανεξήγητα για την πραγματικότητα που έχουμε συνηθίσει.
Βλέπουμε, για παράδειγμα, στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού κάποιον κύριο ονόματι Μπέρν Σάντερς, έναν εκ των δύο διεκδικητών του χρίσματος για τις προεδρικές εκλογές με τους Δημοκρατικούς, να εκφέρει ανοιχτά την άποψη πως το αμερικανικό όνειρο χρειάζεται και λίγο… σοσιαλισμό.
Περίεργο. Τουλάχιστον για την Αμερική, όπου το Δημοκρατικό κόμμα –το αριστερότερο του συστήματος– τοποθετείται δεξιότερα της δικής μας Δεξιάς. Περίεργο ακόμη γιατί τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, στην Αμερική η λέξη «σοσιαλιστής» προσλάμβανε υποτιμητικό νόημα όταν αποδιδόταν μετά λόγου γνώσης σε πολιτικά πρόσωπα.
Στα 8 χρόνια που σπούδασα, δίδαξα αλλά και κυρίως έζησα τις Ηνωμένες Πολιτείες, μου δόθηκε η ευκαιρία να κατανοήσω ως κάποιο σημείο την αμερικανική πολιτική φιλοσοφία. Καλώς ή κακώς, ο μέσος Αμερικανός πιστεύει πως όσο η Δεξιά λειτουργεί αποτελεσματικά, η Αριστερά είναι περιττή. Ο πλούσιος βγάζει είκοσι δεκάρες, ο φτωχός βγάζει δύο και όλα είναι σωστά και δίκαια, όσο ο καθένας με το ταλέντο του και σκληρή δουλειά έχει δικαίωμα στο αμερικανικό όνειρο.
Τα προβλήματα αρχίζουν όταν η Δεξιά χάνει την αποτελεσματικότητά της. Όταν ο πλούσιος βγάζει εκατό, ο φτωχός μονάχα ένα, και η σκληρή δουλειά και το ταλέντο δεν αρκούν για να εξασφαλίσουν την προσωπική επιτυχία. Σε αυτή την περίπτωση, ακόμη και για τους Αμερικανούς, η Αριστερά είναι χρήσιμη. Όχι για να πάρει η ίδια στα χέρια της την κατάσταση, αλλά για να αποτελέσει ένα-κάποιο φόβητρο προς τη Δεξιά ώστε αυτή να «συμμορφωθεί». Μάλλον, σε αυτό το στάδιο βρισκόμαστε σήμερα.
Είναι ενδεικτικό πως ο κ. Σάντερς –αν και μαθηματικά χαμένος στον αγώνα για το χρίσμα– δεν έχει εξαϋλωθεί πολιτικά, δεν έχει καταστεί γραφικός, δεν αποτελεί περίγελο των ΜΜΕ. Αντιθέτως, βρίσκει ευήκοα ώτα στην αμερικανική κοινωνία και μάλιστα έχει επιτύχει και κάποιες –συμβολικές, έστω– νίκες στις προκριματικές εκλογές.
Ο κ. Σάντερς βάσισε την εκστρατεία του σε κάτι που μπορεί να φανεί χρήσιμο και σε εμάς εδώ στην Ελλάδα. Μας είπε πως η ανάπτυξη δεν αποτελεί πανάκεια για το οικονομικό σύστημα. Ίσως αυτό να ήταν που ώθησε τους επιχειρηματικούς κολοσσούς σε μαζική χρηματοδότηση προς την αντίπαλό του, την κα Κλίντον, κι έκανε τη μάχη τους για το χρίσμα να μοιάζει σαν αυτή του… ελέφαντα με το μυρμήγκι.
Ο Μπέρνι, όπως τον αποκαλούν σήμερα οι περισσότεροι Αμερικανοί, δεν έχει να επιδείξει μεγάλο κοινοβουλευτικό έργο. Πολλοί τον κατηγορούν ότι δεν έχει καν πρόγραμμα. Έχει όμως ένα ενδιαφέρον όραμα και αποτελεί παράδοξο το ότι ο λόγος του μπόρεσε να ακουστεί τόσο δυνατά και καθαρά στην Αμερική.
Το βασικό του σύνθημα είναι πως οι αναπτυξιακές πολιτικές του επικρατούντος οικονομικού συστήματος έχουν μεν δώσει θετικά ποσοστά ανάπτυξης αλλά στην πραγματικότητα έχουν μειώσει την ευημερία του μέσου Αμερικανού επειδή έχουν στρεβλώσει πέραν κάθε λογικής την διανομή του εισοδήματος.
Η αποκαλούμενη «οικονομία του 99% του πληθυσμού που κατέχει μόνο το 1% του πλούτου», δεν μπορεί να θεωρηθεί δίκαιη ακόμη και με τα κριτήρια του πιο στυγνού καπιταλιστή. Είναι όμως η πραγματικότητα και τα στοιχεία δείχνουν, πως αν δεν αλλάξει σύντομα κάτι, η πίτα μπορεί να συνεχίσει να μεγαλώνει αλλά το κομμάτι των πολλών θα μικρύνει κι άλλο.
Στον Έλληνα της εποχής της κρίσης πιθανόν να ακουστεί προκλητικό. Όμως, ο μέσος Αμερικανός εδώ και καιρό ζει τη ζωή του «ποντικού στον τροχό». Ακόμη και με το «ιλιγγιώδες» για τα δικά μας δεδομένα εισόδημα των εκατό χιλιάδων δολαρίων ετησίως, μια μέση τετραμελής οικογένεια στην Καλιφόρνια, τη Νέα Υόρκη, τη Μασαχουσέτη και σε άλλες πολιτείες μπορεί να έχει σοβαρές ελλείψεις σε βασικά αγαθά.
Το οικονομικό μοντέλο που ακολουθούμε έχει καταφέρει να εξασφαλίσει πρόσβαση για τον μέσο πολίτη σε μεγαλύτερες τηλεοράσεις, εξυπνότερα κινητά και φτηνότερο γρήγορο φαγητό. Έχει αποτύχει πλήρως όμως να του παρέχει ευκολότερη πρόσβαση στην παιδεία, στην υγεία, στην ασφάλεια και στην ελευθερία. Έχει αποτύχει σε ό,τι έχει πραγματική σημασία.
Το κόστος της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης ανά παιδί σήμερα στις ΗΠΑ μπορεί εύκολα να ξεπεράσει τις διακόσιες χιλιάδες δολάρια και τείνει διαρκώς αυξανόμενο. Τα φοιτητικά δάνεια των περισσοτέρων Αμερικανών έχουν από καιρό «κοκκινίσει». Μια περιπέτεια με την υγεία κάποιου συχνά φέρνει ολόκληρη την οικογένεια σε κατάσταση επίσημης χρεοκοπίας. Πολλοί Αμερικανοί ταξιδεύουν στον Καναδά και στο Μεξικό για να αγοράσουν φάρμακα σε λογικές τιμές. Η ασφάλιση για κάποιον που μένει άνεργος ανέρχεται περί τα 1,000 δολάρια το μήνα στην πιο οικονομική της εκδοχή.
Σε όλες αυτές της αποτυχίες του συστήματος της «μονοσήμαντης ανάπτυξης», η πρώτη απάντηση που έρχεται στο μυαλό των θιασωτών του είναι πως… χρειαζόμαστε ακόμη περισσότερη ανάπτυξη! Ίσως όμως να είναι καιρός να σκεφτούν αντισυμβατικά. Ίσως να είναι αναγκαία μια μικρή βραχυχρόνια θυσία ποσοστιαίων μονάδων ανάπτυξης προς όφελος της οικονομικής ευημερίας των μεσαίων και κατώτερων εισοδηματικών τάξεων.
Το αφήγημα του Μπέρνι ταιριάζει «γάντι» και στην περίπτωση της Ελλάδας. Μπορεί στους Έλληνες να μην περισσεύουν… μερικές μονάδες ανάπτυξης για να θυσιάσουν, αλλά είναι γεγονός πως μια μόνο μερίδα του πληθυσμού –τα συνήθη υποζύγια– είναι αυτοί που συνεχώς σηκώνουν όλο το βάρος για να «βγουν τα νούμερα» των πακέτων «στήριξης» και να επιστρέψει η χώρα στην πολυπόθητη ανάπτυξη. Είναι αυτοί που έχουν χάσει το 30, 40 ή και 50% του δικού τους εισοδήματος τα 7 τελευταία χρόνια για να αυξηθεί το μέσο εισόδημα κατά μόλις 2.7%, όπως (υπεραισιόδοξα) προβλέπει το ΔΝΤ για του χρόνου. Είναι αυτοί που έχουν αφιερώσει 40 και 45 χρόνια σκληρής εργασίας (για την ανάπτυξη) και στο τέλος δεν θα δικαιούνται καν μια αξιοπρεπή σύνταξη.
Το σπουδαιότερο –και αυτό που παραβλέπουν οι περισσότεροι– είναι πως δεν χρειάζεται να ανήκει κανείς στην αριστερή ιδεολογία για να υποστηρίξει πως σήμερα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην βελτίωση της διανομής του εισοδήματος.
Όλο και περισσότερες φωνές σαν του Μπέρνι, δεν μιλούν για αριστερή πολιτική. Δεν μιλούν καν για κοινωνική δικαιοσύνη. Μιλούν για έναν αυτονόητο μηχανισμό προστασίας, ώστε το σύστημα της ελεύθερης αγοράς να συγκρατηθεί από την έμφυτη τάση του να κατασπαράζει τις ίδιες του τις σάρκες: τη μεσαία τάξη, που τόσα χρόνια το τροφοδοτεί, το συντηρεί, αλλά και συνεχίζει να το εκλέγει στην εξουσία. Πολύ δε περισσότερο, αναζητούν τρόπους να σώσουν το σύστημα, όχι να το ανατρέψουν.
Κανείς δεν τρέφει αυταπάτες. Ο Μπέρνι δεν θα εκλεγεί. Βοήθησε όμως όλους μας να καταλάβουμε λίγο καλύτερα που βρισκόμαστε.
*Ο Κοσμάς Μαρινάκης είναι επίκουρος καθηγητής οικονομικής επιστήμης στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας (National Research University – Higher School of Economics)
πηγη
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου