Ελεγκτικό συνέδριο: Με απευθείας ανάθεση σε ιδιώτες το 90% των εσωτερικών ελέγχων στο Δημόσιο

 

Οι εκθέσεις που εκδίδει το Ελεγκτικό  Συνέδριο συχνά  δημιουργούν αίσθηση, εμπνέοντας δημοσιογραφικούς τίτλους όπως «κόλαφος», «χαστούκι» ή το πιο ήπιο αλλά εξίσου ανησυχητικό «καμπανάκι». Είναι λογικό, αφού το ανώτατο δημοσιονομικό δικαστήριο της Ελλάδας ασχολείται με θέματα που κάνουν «τζιζ», όπως η διαφάνεια, η λογοδοσία και η χρηστή διοίκηση στον δημόσιο τομέα. Δηλαδή με όσα οι ίδιοι οι πολίτες θεωρούν ότι βρίσκονται σε έλλειψη, με 7  στους 10 να εκτιμούν ότι βαθαίνει η διαφθορά και επικρατεί η συγκάλυψη.

Η νέα έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου για τα Συστήματα Εσωτερικού Ελέγχου (ΣΕΕ) στους Φορείς του Δημοσίου (ΦΤΔ), δυστυχώς επιβεβαιώνει πανηγυρικά τη γενικευμένη αίσθηση ελλείμματος διαφάνειας. Αν και η σύσταση Μονάδων Εσωτερικού Ελέγχου είναι νομική υποχρέωση των δημόσιων οργανισμών (με τον Ν.4795/20021), στην πράξη έχει καταλήξει σε πάρτι απευθείας αναθέσεων, σε μια χούφτα εξωτερικούς ιδιώτες συνεργάτες.

Τι αποκαλύπτει το Ελεγκτικό Συνέδριο

Τα στοιχεία που παραθέτει το Ελεγκτικό Συνέδριο είναι αποκαλυπτικά:

Η συντριπτική πλειονότητα των φορέων (90%) ανέθεσε τα σχετικά έργα, μέσω της διαδικασίας της απευθείας ανάθεσης. Περίπου το 16% των φορέων δεν αιτιολόγησαν επαρκώς τους λόγους που οδήγησαν στην επιλογή αυτή. Από πλευράς αξίας των συμβάσεων το 85% (περίπου 7,6 εκατ. ευρώ) της συνολικής αξίας των 8,9 εκατ. ευρώ ανατέθηκε με απευθείας ανάθεση, ενώ το 65,5% του πλήθους και της αξίας των συμβάσεων συγκεντρώθηκε στους οκτώ πρώτους αναδόχους, οι οποίοι έχουν αναλάβει έργα σε όλη την επικράτεια.

Οι καλές και οι κακές ειδήσεις

Τα καλά νέα είναι ότι έχουν μειωθεί οι λεγόμενοι «απολύτως αδρανείς φορείς», δηλαδή εκείνοι που δεν έχουν συστήσει Μονάδες Εσωτερικού Ελέγχου ούτε καν στα χαρτιά. Ως και το 2024, πάνω μία στις δύο δημόσιες υπηρεσίες και οργανισμούς (53,8%), δεν είχε κάνει κανένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Το 2025, το ποσοστό τους μειώθηκε στο 41%.

Επίσης έχουν αυξηθεί οι οργανισμοί που συντάσσουν Εκθέσεις Εσωτερικού Ελέγχου και τις διαβιβάζουν στους αρμόδιους φορείς (Ελεγκτικό Συνέδριο, Γενική Γραμματεία Δημοσίων Εσόδων, Εθνική Αρχή Διαφάνειας). Το 2024 μόνο το 20% συνέτασσε εκθέσεις, τώρα το κάνει το 50%.

Κάπου εδώ σταματάνε οι καλές ειδήσεις και αρχίζουν οι κακές. Πίσω από την επιφανειακή βελτίωση, κρύβεται προχειρότητα και προσποίηση. Μόλις το 19% των δημόσιων φορέων  διαθέτει λειτουργικά ολοκληρωμένο σύστημα εσωτερικού ελέγχου.

Ως ολοκληρωμένο θεωρείται ένα σύστημα που έχει επαρκή χαρτογράφηση διαδικασιών, κινδύνων και δικλίδων, σε ποσοστό άνω του 50%. Επίσης οφείλει να διαθέτει στελεχωμένη Μονάδα Εσωτερικού Ελέγχου ή έστω πλήρη ανάθεση της λειτουργίας του εσωτερικού ελέγχου σε εξωτερικό συνεργάτη.

Το 81% των φορέων δεν πληροί κανένα από αυτά τα κριτήρια. Κάτω από την επιφανειακή συμμόρφωση, κρύβεται προχειρότητα και αδιαφάνεια. Η εικόνα είναι βελτιωμένη σε Νοσοκομεία, ΟΤΑ Β΄ βαθμού και ΑΕΙ. Όμως «η συνολική εικόνα εξακολουθεί να είναι αποθαρρυντική δημιουργώντας σημαντικούς λειτουργικούς και δημοσιονομικούς κινδύνους για τους φορείς», σημειώνει το Ελεγκτικό Συνέδριο.

Ούτε ένας στους 10 δεν κάνει πλήρη καταγραφή

Για να λειτουργήσει ένα σύστημα ελέγχου, πρέπει πρώτα ο φορέας να έχει καταγράψει τις διαδικασίες του: ποιος εγκρίνει δαπάνες, πώς γίνονται οι προμήθειες, ποιος είναι υπεύθυνος για τι. Χωρίς αυτό, ο έλεγχος δεν υφίσταται, αφού  δεν ξέρεις καν τι υπάρχει να ελεγχθεί.

Το 68% των φορέων έχει καταγράψει λιγότερες από τις μισές διαδικασίες του. Μόνο το 9,4% έχει κάνει πλήρη καταγραφή. Εξαιρετικά ανησυχητικό είναι ότι οι φορείς της Κεντρικής Διοίκησης εμφανίζουν τις χειρότερες επιδόσεις. Αντιθέτως πανεπιστήμια και νοσοκομεία έχουν τα υψηλότερα ποσοστά ολοκληρωμένης καταγραφής.

Ζήτω το copy / paste

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι το 43% των φορέων που έχουν έστω  κάποιες καταγεγραμμένες διαδικασίες, δεν μπορεί να πει αν αυτές εφαρμόζονται στην πράξη. Η αιτία γι’αυτό το αλαλούμ, είναι ότι πολλοί οργανισμοί απλώς αντέγραψαν έτοιμα κείμενα, από γενικά πρότυπα ή υποδείγματα άλλων φορέων. Δεν μπήκαν καν στον κόπο να προσαρμόσουν τα κείμενα στις δικές τους ανάγκες. Πρόκειται για την κλασική μέθοδο copy/ paste, όπως αναγνωρίζει ρητά το Ελεγκτικό Συνέδριο.

Μονάδες-φαντάσματα

Ο νόμος απαιτεί από κάθε φορέα να δημιουργήσει Μονάδα Εσωτερικού Ελέγχου. Το 55% το έχει κάνει — τουλάχιστον στα χαρτιά. Το πρόβλημα είναι ότι το 32% αυτών των μονάδων δεν έχει κανέναν υπάλληλο. Υπάρχει το γραφείο στο οργανόγραμμα, αλλά κανείς δεν κάθεται μέσα.

Στα ΝΠΔΔ η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη: το 50% των μονάδων είναι άδειο. Στους δήμους φτάνει το 43%. Το γεγονός υποδηλώνει «την υιοθέτηση μιας κατ’επίφαση συμμόρφωσης, χωρίς ουσιαστική εφαρμογή», γράφει η έκθεση. Μια μέθοδος που αποκαλείται «tick the box» – βάζουμε ένα «τσεκ» στο κουτάκι, χωρίς να νοιαζόμαστε τι πραγματικά ισχύει.

Όπου υπάρχει προσωπικό, δεν μένει για πολύ. Μέσα στο 2025, έφυγαν οι 70 από τους 260 υπαλλήλους που υπηρετούσαν σε αυτές τις μονάδες — σχεδόν 1 στους 4. Οι περισσότερες μεταθέσεις έγιναν με αποφάσεις της διοίκησης, χωρίς επαρκή αιτιολόγηση. Το ερώτημα που προκύπτει είναι εύλογο: γιατί οι διοικήσεις βιάζονται να απομακρύνουν τους εσωτερικούς ελεγκτές;

Ελέγχουν τα πάντα εκτός από τα λεφτά

Ακόμα και εκεί που λειτουργούν, οι μονάδες συχνά αποφεύγουν το πιο κρίσιμο κομμάτι, τον έλεγχο των δαπανών, των προμηθειών και της διαχείρισης των δημόσιων πόρων. Αν ένας εσωτερικός ελεγκτής δεν ελέγχει πού πάνε τα χρήματα, τι ακριβώς ελέγχει; Η ετυμηγορία του ανώτατου δικαστηρίου είναι ξεκάθαρη: «Μεγάλο μέρος των ΜΕΕ ανεξαρτήτως της χρήσης ή μη εξωτερικών συνεργατών δεν ασκεί τις αρμοδιότητες που αφορούν την εκτέλεση των προϋπολογισμών των φορέων και δεν ελέγχει την αξιοπιστία της κατάρτισης των οικονομικών και μη αναφορών».

Οι ιδιώτες «ελεγκτές» που δεν βρίσκουν ποτέ πρόβλημα

Το «πάρτι» απευθείας αναθέσεων, σε λίγες αλλά καλοπληρωμένες ιδιωτικές εταιρείες, που αναλαμβάνουν χρέη εξωτερικού συνεργάτη – εσωτερικού ελεγκτή,  δεν εγείρει μόνο υποψίες κατασπατάλησης δημόσιου χρήματος. Εγείρει ερωτηματικά και για την ποιότητα και την εγκυρότητα των ελέγχων. Εκτός του ότι το 90% των δημόσιων φορέων καταφεύγει σε ιδιώτες, από τα 8,9 εκατ. που ξοδεύτηκαν σε εξωτερικούς συνεργάτες, το 85% (7,6 εκατ.) μοιράστηκαν με απευθείας ανάθεση. Οι οκτώ πρώτοι ανάδοχοι ανέλαβαν το 65,5% της αξίας αλλά και του πλήθους των συμβάσεων.

Το πλέον εξόφθαλμο όμως είναι ότι από τις 152 εκθέσεις που συνέταξαν οι εξωτερικοί συνεργάτες – ελεγκτές, δεν διατυπώθηκε καμία αρνητική Γνώμη για τη συνολική επάρκεια των Συστημάτων Εσωτερικού Ελέγχου. Τα βρήκαν όλα καλώς καμωμένα, ακόμα και σε περιπτώσεις που δεν υπήρχε ούτε καταγραφή διαδικασιών, ούτε είχαν οριστεί οι δημοσιονομικώς υπεύθυνοι.

Ποιος ελέγχει τους ελέγχοντες;

Το κερασάκι στην τούρτα είναι ότι ακόμα και εκείνοι που παραλαμβάνουν τις εκθέσεις των εξωτερικών συνεργατών, είναι στις περισσότερες περιπτώσεις άσχετοι με τις μονάδες που οφείλουν να κάνουν  τον τελικό έλεγχο. «Τα 3/4 των Φορέων Δημοσίου Τομέα, αναθέτουν την παραλαβή των παραδοτέων των εξωτερικών συνεργατών σε εντεταλμένα όργανα εκτός της ΜΕΕ τους. Στα εν λόγω όργανα, διαπιστώνεται ότι, σε ποσοστά που υπερβαίνουν το 90%, δεν συμμετέχει υπάλληλος με πιστοποίηση επάρκειας εσωτερικού ελεγκτή. Στις ανωτέρω περιπτώσεις προκύπτουν εύλογα ερωτήματα ως προς την ικανότητα των φορέων να παρακολουθούν την εκτέλεση του έργου των εξωτερικών αναδόχων και να αξιολογούν ορθά τα παραδοτέα τους», καταλήγει η σύνοψη της έκθεσης του Ελεγκτικού Συνεδρίου.