Το παράδοξο με την παραγωγικότητα: Δουλεύουμε περισσότερο απ’όλους, τερματίζουμε στις τελευταίες θέσεις

 Στην έκθεση για την Ελλάδα, στο πλαίσιο του Εαρινού Πακέτου του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, η Κομισιόν αφιερώνει ξεχωριστό κεφάλαιο για την εργασία και την παραγωγικότητα.

Ξεκινά με την οφθαλμοφανή όσο και δυσάρεστη διαπίστωση ότι οι Έλληνες εργαζόμενοι δουλεύουν τις περισσότερες ώρες από όλους τους Ευρωπαίους. Την ίδια στιγμή, η παραγωγικότητα της εργασίας, αυξάνεται μεν, αλλά παραμένει χαμηλή, μόλις στο 54,6% του μέσου όρου της ΕΕ.

Mπορεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αφαίρεσε τη χώρα μας από τη λίστα των χωρών με μακροοικονομικές ανισορροπίες, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχουμε ξεφύγει από τις συμπληγάδες.

Επενδύσεις ή ξεζούμισμα;

Σε επίπεδο διακηρύξεων οι εργοδοτικοί φορείς παραδέχονται ότι η παραγωγικότητα μπορεί να αυξηθεί πρωτίστως μέσω των επενδύσεων – σε υποδομές, τεχνολογία, καινοτομία, ανθρώπινο κεφάλαιο. Στην πράξη όμως αντί να αυξάνονται επαρκώς οι παραγωγικές επενδύσεις, εντείνεται το «ξεζούμισμα» των εργαζομένων, μέσω της διεύρυνσης του ωραρίου.  Ή όπως το θέτει η Κομισιόν «η χαμηλή παραγωγικότητα, αντισταθμίζεται από τις πολλές ώρες εργασίας».

Στην ίδια έκθεση, αναφέρεται ότι το επενδυτικό κενό στην Ελλάδα, σε σύγκριση με την ΕΕ, μειώνεται σταδιακά – χάρη και στα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης.  Μάλιστα, από το 2021 και μετά οι επενδύσεις σε μηχανολογικό εξοπλισμό αυξάνονται ταχύτερα από τον μέσο όρο της Ευρώπης.  Το γεγονός αυτό συνδέεται με την ανάγκη αντικατάστασης του απαρχαιωμένου και φθαρμένου εξοπλισμού, μετά από πολλά χρόνια «αποεπένδυσης» λόγω της κρίσης.

Επίσης αυτό που παραλείπεται στην έκθεση της Κομισιόν είναι ότι επενδύσεις σε μηχανήματα συμψηφίζονται με τις επενδύσεις σε οπλικά συστήματα. Η υπέρογκη αύξηση των εξοπλιστικών δαπανών «φουσκώνει» συνολικά τη συγκεκριμένη κατηγορία επενδύσεων, χωρίς να μεταφράζεται απαραίτητα σε όφελος για την πραγματική οικονομία.

Αντιθέτως, η Κομισιόν αναφέρει ότι οι επενδύσεις σε πνευματική ιδιοκτησία (π.χ. πληροφορική και επικοινωνίες, έρευνα και τεχνολογία), παραμένουν «επίμονα χαμηλές», βραχυκυκλώνοντας την καινοτομία και καθηλώνοντας την παραγωγικότητα.

Η παραγωγικότητα στην Ελλάδα αυξάνεται ταχύτερα από τον μέσο όρο της ΕΕ, αλλά παραμένει σε χαμηλά επίπεδα – πηγή: Εurostat (πατήστε στην εικόνα για μεγέθυνση)

Δουλειές χαμηλής ποιότητας

Τα ποσοστά απασχόλησης συνεχίζουν να αυξάνονται, αλλά η αγορά εργασίας στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από δουλειές χαμηλής ποιότητας και χαμηλή παραγωγικότητα, σημειώνει το έγγραφο της Κομισιόν.

Η έκθεση διατυπώνει με τεχνοκρατική γλώσσα, αυτό που βιώνουν καθημερινά οι εργαζόμενοι: δουλίτσες υπάρχουν, αλλά οι ποιοτικές δουλειές σπανίζουν. Δύσκολα μπορεί κανείς να βρει δουλειά που να συνδυάζει επαρκή μισθό και αξιοπρεπείς ή έστω ανθρώπινες συνθήκες εργασίας. Συνήθως αν πετυχαίνεις το πρώτο (δουλεύοντας 10ωρα, 12ωρα, εξαήμερα ή και επταήμερα)  θυσιάζεις το δεύτερο και αντίστροφα. Πολλές φορές δεν έχεις τίποτα από τα δύο.

Xαστούκι για την «café economy»

H  Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να βασίζεται σε τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας, όπως ο τουρισμός και η γεωργία, καθώς και σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις που στερούνται οικονομιών κλίμακας και έχουν περιορισμένη εξωστρέφεια.

Η έκθεση της Κομισιόν σε ένα βαθμό επιβεβαιώνει ότι το μοντέλο της «café economy», της υπέρμετρης εξάρτησης από τον τουρισμό-επισιτισμό-λιανεμπόριο, δεν μπορεί να πάει μακριά.

Παράλληλα όμως, αντιμετωπίζει τον πρωτογενή τομέα ως βαρίδι, απαιτώντας την περεταίρω συρρίκνωσή του, αντί για τον εκσυγχρονισμό και την αναβάθμισή του. Με τον ίδιο τρόπο αντιμετωπίζει και τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα, μολονότι και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο οι ΜμΕ εξακολουθούν να αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας.

Η παγίδα του τουρισμού

Σύμφωνα με την έκθεση «η κυριαρχία του τουρισμού και άλλων υπηρεσιών σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά χαμηλόμισθων εργαζομένων στην ΕΕ και ένα σχετικά υψηλό ποσοστό μη τυπικών μορφών εργασίας (συμπεριλαμβανομένης της εποχιακής εργασίας), αλλά ο μέσος εβδομαδιαίος χρόνος εργασίας είναι από τους υψηλότερους στην ΕΕ»

Όπως αναφέρει, σχεδόν το ήμισυ των εργαζομένων με προσωρινές συμβάσεις δεν επιθυμεί να εργάζεται υπό συνθήκες προσωρινότητας. Το ένα τρίτο των εποχικών εργαζομένων αντιμετωπίζει υλική και κοινωνική στέρηση.

Νομικό πλαίσιο

Η Κομισιόν χαρακτηρίζει θετικό μέτρο για την εργασία τον ν5239/2025, ο οποίος όπως σημειώνει «απλοποίησε τις διαδικασίες απασχόλησης και εισήγαγε περαιτέρω ευελιξία στον χρόνο εργασίας».

Από την πλευρά των εργαζομένων βέβαια, ο νόμος Κεραμέως έγινε παγκοσμίως γνωστός για το 13ωρο σε έναν εργοδότη και χαρακτηρίστηκε «ταφόπλακα στο 8ωρο».

Στα θετικά μέτρα αναφέρει και την «Κοινωνική Συμφωνία», που επαναφέρει μερικώς τις συλλογικές διαπραγματεύσεις.

Σύμφωνα με την Κομισιόν, οι νομικές αλλαγές «θα μπορούσαν να βελτιώσουν την ποιότητα της εργασίας και τις συνθήκες εργασίας, αλλά η αποτελεσματική εφαρμογή τους θα απαιτήσει διεξοδικούς μηχανισμούς επιθεώρησης της εργασίας».

Χάσμα δεξιοτήτων

Η έκθεση του Εαρινού Πακέτου για την Ελλάδα, υποστηρίζει ότι «το χάσμα δεξιοτήτων και η χαμηλή συμμετοχή (σ.σ. στην απασχόληση), περιορίζουν την αποτελεσματική αξιοποίηση του εργατικού δυναμικού».

Αναφέρεται στις «επίμονα χαμηλές δαπάνες για την εκπαίδευση, σε συνδυασμό με ανεπαρκείς βασικές και ψηφιακές δεξιότητες».

Υπογραμμίζει ότι αν και έχουν ληφθεί μέτρα για τη βελτίωση του συστήματος επαγγελματικής εκπαίδευσης και της αντιστοίχισης δεξιοτήτων,  η συμμετοχή στην εκπαίδευση ενηλίκων παραμένει χαμηλή. Επικαλείται σχετική έρευνα της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (Εuropean Investment Bank) στην οποία το 80 % των επιχειρήσεων στην Ελλάδα αναφέρουν ότι η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού αποτελεί εμπόδιο στις επενδύσεις.

Κάθετη και οριζόντια αναντιστοιχία

Σύμφωνα πάντως με τα στοιχεία της Εurostat, η οριζόντια αναντιστοιχία δεξιοτήτων στην Ελλάδα (όταν οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν εργαζόμενους με τα επιθυμητά προσόντα), κυμαίνεται στο 25%,  ποσοστό που συμβαδίζει με τον μέσο όρο της ΕΕ (26%).

Η μεγάλη απόκλιση αφορά την κάθετη αναντιστοιχία δεξιοτήτων, η οποία ταυτίζεται με την «υπερεκπαίδευση», όταν ο εργαζόμενος απασχολείται σε δουλειές κατώτερες των προσόντων και του μορφωτικού του επιπέδου. Στην Ελλάδα η κάθετη αναντιστοιχία αγγίζει το 32%, έναντι 20% στην ΕΕ, και το 37% στους πτυχιούχους (έναντι 21% στην ΕΕ).

Με άλλα λόγια, παράγουμε νέους με πτυχία και υψηλά προσόντα, για να εργαστούν σε δουλειές χαμηλής ποιότητας. Το ερώτημα είναι πρέπει να «κοντύνουμε» την εκπαίδευση των παιδιών (με περισσότερους «κόφτες») ή να ψηλώσουμε το παραγωγικό υπόδειγμα της Ελλάδας;